TET परीक्षा: मराठी विषयात ३० पैकी ३० गुण मिळवण्यासाठी 'सुपर ट्रिक्स' आणि सराव!

 

धुरंधर महा TET सिरीज 'सुपर ट्रिक्स' धमाका आणि हमखास गुणांची हमी!

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो!

मराठी विषयाचे ३० गुणांचे हक्काचे गुण मिळवणे हा उद्देश डोळ्यासमोर ठेवून हि आवृत्ती सादर करीत आहोत.

ह्यामध्ये उतारा प्रश्न सोडवले नाहीत ......... लक्षात ठेवा..........

 

स्पर्धा परीक्षांची (TET, MPSC, तलाठी, पोलीस भरती) तयारी करताना 'मराठी व्याकरण आणि शब्दसंग्रह' हा विषय बऱ्याच जणांना वरवर सोपा वाटतो. पण प्रत्यक्ष परीक्षेच्या वेळी दोन पर्यायांमध्ये हमखास आपला गोंधळ उडतो आणि हातातले गुण निसटून जातात. नेमका हाच गोंधळ टाळण्यासाठी आणि तुमचे हक्काचे गुण खिशात टाकण्यासाठी आम्ही हा खास ब्लॉग घेऊन आलो आहोत.

या ब्लॉगमध्ये आपण व्याकरणाचे केवळ रटाळ नियम वाचणार नाही, तर प्रत्येक किचकट घटकाची एक 'सुपर मास्टर ट्रिक' समजून घेणार आहोत. एकदा का ही ट्रिक तुमच्या डोक्यात फिट बसली, की प्रश्नाचे अचूक उत्तर अवघ्या काही सेकंदात तुमच्या डोळ्यांसमोर असेल!

 

या परिपूर्ण मार्गदर्शिकेत आपण कोणते घटक कव्हर केले आहेत?

·         १. अचूक व्याकरण (Grammar Basics): प्रयोग (कर्तरी/कर्मणी/भावे), समास, काळ, विभक्ती व कारकार्थ, व्यंजनसंधी, उभयान्वयी अव्यय, आणि वाक्यातील 'उद्देश्य व कर्म' अचूक ओळखण्याच्या सोप्या ट्रिक्स.

·         २. शब्दसंपत्तीचा खजिना (Vocabulary): परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द, शुद्धलेखनाचे नियम, आलंकारिक शब्द, वाक्प्रचार, आणि विस्कळीत अक्षरांवरून 'म्हणी' ओळखण्याची कला.

·         ३. साहित्य आणि सामान्य ज्ञान (Literature & Misc): महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध साहित्यिकांची टोपणनावे, परीक्षकांच्या आवडीची पुस्तके/आत्मचरित्रे, प्राणी-पक्ष्यांचे ध्वनिदर्शक शब्द, आणि पत्रलेखनातील अचूक मायना.

हा ब्लॉग तुमच्यासाठी का महत्त्वाचा आहे?

·         वेळ वाचवणाऱ्या ट्रिक्स: प्रत्येक टॉपिक सुरू करण्यापूर्वी एक अतिशय सोपी 'शॉर्ट ट्रिक' दिली आहे. यामुळे तुम्हाला पाठांतराची गरज भासणार नाही.

·         भरपूर सराव (MCQs): केवळ नियम सांगून न थांबता, प्रत्येक घटकावर आधारित १५ ते २० अत्यंत महत्त्वाचे सराव प्रश्न (उदाहरणांसह व स्पष्टीकरणासह) दिले आहेत. हा तोच प्रश्नांचा साठा आहे, जो मागील अनेक परीक्षांमध्ये वारंवार (Most Repeated) विचारला गेला आहे.

चला तर मग, व्याकरणाची भीती बाजूला ठेवूया आणि एका नव्या उत्साहाने अभ्यासाला सुरुवात करूया. हे ३० महत्त्वाचे घटक आणि त्यावरील शेकडो सराव प्रश्न तुमचे आगामी परीक्षेतील गुण नक्कीच पक्के करतील. वाचा, सराव करा आणि यशाच्या दिशेने एक पाऊल पुढे टाका!

शॉर्ट ट्रिक: वाक्यातील 'नामे' अचूक कशी ओळखायची?

1. डोळ्यांना दिसणाऱ्या किंवा न दिसणाऱ्या कोणत्याही वस्तूला, व्यक्तीला, ठिकाणाला किंवा भावनेला दिलेले नाव म्हणजे 'नाम'.
2. वाक्यातील शब्दांना 'कोण?' किंवा 'काय?' असा प्रश्न विचारला की उत्तर 'नाम' असते.
3. नाम ओळखताना 'विशेषणांची' (Adjectives) गल्लत करू नका. (उदा. 'सुंदर फूल' यात 'सुंदर' हे विशेषण आहे आणि 'फूल' हे नाम आहे.)

सराव प्रश्न: 'वाक्यातील नामे मोजणे'

१. 'दिवाळी हा सण संपूर्ण भारतात मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो.' या वाक्यात एकूण नामे किती? (१) तीन (२) पाच (३) चार (४) दोन

• उत्तर: (३) चार
• स्पष्टीकरण: या वाक्यात १. दिवाळी (विशेषनाम), २. सण (सामान्यनाम), ३. भारत (विशेषनाम) आणि ४. उत्साह (भाववाचक नाम) अशी एकूण ४ नामे आहेत. (संपूर्ण आणि मोठा ही विशेषणे आहेत).

२. 'नम्रता आणि प्रामाणिकपणा हे माणसाचे खरे दागिने आहेत.' या वाक्यात एकूण नामे किती?

 (१) पाच (२) चार (३) तीन (४) दोन

• उत्तर: (२) चार
• स्पष्टीकरण: या वाक्यात १. नम्रता (भाववाचक नाम), २. प्रामाणिकपणा (भाववाचक नाम), ३. माणूस (सामान्यनाम) आणि ४. दागिना (सामान्यनाम) अशी ४ नामे आहेत. (खरे हे विशेषण आहे).

३. 'पुणे ही महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी आहे.' या वाक्यात एकूण नामे किती?

(१) दोन (२) तीन (३) चार (४) पाच

• उत्तर: (२) तीन
• स्पष्टीकरण: या वाक्यात १. पुणे (विशेषनाम), २. महाराष्ट्र (विशेषनाम) आणि ३. राजधानी (सामान्यनाम) अशी ३ नामे आहेत. (येथे 'सांस्कृतिक' हे राजधानीबद्दल माहिती सांगणारे विशेषण आहे, नाम नाही).

४. 'गुलाब हे फूल दिसायला अत्यंत सुंदर असते.' या वाक्यात एकूण नामे किती?

(१) दोन (२) एक (३) तीन (४) चार

• उत्तर: (१) दोन
• स्पष्टीकरण: या वाक्यात फक्त १. गुलाब (विशेषनाम) आणि २. फूल (सामान्यनाम) ही २ च नामे आहेत. (अत्यंत आणि सुंदर ही विशेषणे आहेत).

५. 'शेतकरी आपल्या शेतात घामाचे मोती पिकवतो.' या वाक्यात एकूण नामे किती?

(१) दोन (२) चार (३) तीन (४) पाच

• उत्तर: (३) तीन
• स्पष्टीकरण: या वाक्यात १. शेतकरी (सामान्यनाम), २. शेत (सामान्यनाम) आणि ३. मोती (सामान्यनाम) अशी एकूण ३ नामे आहेत. (घाम हे सुद्धा नाम होऊ शकते, पण या वाक्यात 'घामाचे' हा शब्द मोत्यांचे विशेषण म्हणून आला आहे).

शॉर्ट ट्रिक: कोणत्याही शब्दाचे 'लिंग' सेकंदात कसे ओळखायचे?

१. वाक्यातील शब्द जर 'अनेकवचनी' असेल, तर लिंग ओळखताना त्याला नेहमी 'एकवचनी' करा. (हा नियम अत्यंत महत्त्वाचा आहे! जसे: 'संकटे' हा अनेकवचनी शब्द आहे. त्याचे एकवचन 'संकट' असे होते.) २. आता त्या एकवचनी शब्दामागे मनातल्या मनात तो, ती, ते लावून पाहा:

·         तो जुळत असेल = पुल्लिंग (उदा. तो डोंगर)

·         ती जुळत असेल = स्त्रीलिंग (उदा. ती नदी)

·         ते जुळत असेल = नपुंसकलिंग (उदा. ते संकट)

(तुमच्या मूळ प्रश्नातील 'संकटे'चे एकवचन 'संकट'. आपण 'ते संकट' म्हणतो, म्हणून त्याचे उत्तर 'नपुंसकलिंग' येते.)

सराव प्रश्न: 'शब्दाचे लिंग ओळखा'

१. 'मजुरांनी इमारतीसाठी अनेक विटा वाहून नेल्या.' या वाक्यातील अधोरेखित शब्दाचे लिंग ओळखा.

(१) पुल्लिंग (२) स्त्रीलिंग (३) नपुंसकलिंग (४) यापैकी नाही

·         उत्तर: (२) स्त्रीलिंग

·         स्पष्टीकरण: 'विटा' हा अनेकवचनी शब्द आहे. त्याचे एकवचन 'वीट' होते. आपण 'ती वीट' असे म्हणतो, 'ती' लागल्यामुळे हे स्त्रीलिंग आहे.

२. 'रात्री आकाशात असंख्य तारे चमकत होते.' या वाक्यातील अधोरेखित शब्दाचे लिंग ओळखा.

(१) पुल्लिंग (२) स्त्रीलिंग (३) नपुंसकलिंग (४) स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग

·         उत्तर: (१) पुल्लिंग

·         स्पष्टीकरण: 'तारे' या शब्दाचे एकवचन 'तारा' असे होते. आपण 'तो तारा' म्हणतो, 'तो' लागल्यामुळे हे पुल्लिंग आहे.

३. 'पावसाळ्यात आकाशात सुंदर पाखरे उडताना दिसतात.' या वाक्यातील अधोरेखित शब्दाचे लिंग ओळखा.

(१) पुल्लिंग (२) स्त्रीलिंग (३) नपुंसकलिंग (४) यापैकी नाही

·         उत्तर: (३) नपुंसकलिंग

·         स्पष्टीकरण: 'पाखरे' चे एकवचन 'पाखरू' होते. आपण 'ते पाखरू' असे म्हणतो, 'ते' लागल्यामुळे हे नपुंसकलिंग आहे.

४. 'त्याच्या मनात अचानक एक वाईट विचार आला.' या वाक्यातील अधोरेखित शब्दाचे लिंग ओळखा.

(१) नपुंसकलिंग (२) स्त्रीलिंग (३) पुल्लिंग (४) यापैकी नाही

·         उत्तर: (३) पुल्लिंग

·         स्पष्टीकरण: 'विचार' हा शब्द एकवचनीच आहे. आपण 'तो विचार' असे म्हणतो. त्यामुळे हे पुल्लिंग आहे.

५. 'निसर्गाच्या अनेक गंमती मला पाहायला आवडतात.' या वाक्यातील अधोरेखित शब्दाचे लिंग ओळखा.

(१) पुल्लिंग (२) स्त्रीलिंग (३) नपुंसकलिंग (४) पुल्लिंग व स्त्रीलिंग

·         उत्तर: (२) स्त्रीलिंग

·         स्पष्टीकरण: 'गंमती' चे एकवचन 'गंमत'. आपण 'ती गंमत' असे म्हणतो. त्यामुळे हे स्त्रीलिंग आहे

शॉर्ट ट्रिक: 'वचनप्रकारानुसार विसंगत शब्द' कसा शोधायचा?

१. अशा प्रश्नांमध्ये दिलेल्या ४ शब्दांपैकी ३ शब्द अनेकवचनी असतात आणि १ शब्द एकवचनी असतो (किंवा याच्या अगदी उलट असते). तोच आपला वेगळा (विसंगत) शब्द असतो. २. प्रत्येक शब्दाच्या मागे मनातल्या मनात 'एक' आणि 'अनेक' लावून पाहा (उदा. एक ससा - अनेक ससे). ३. काही पदार्थवाचक नामे (उदा. सोने, तांबे, पाणी, दूध) नेहमी 'एकवचनातच' असतात, हे पक्के लक्षात ठेवा.

सराव प्रश्न: 'वचनप्रकारानुसार विसंगत नाम कोणते?'

१. वचनप्रकारानुसार विसंगत नाम कोणते? (१) डोळे (२) केळे (३) खिळे (४) मळे

·         उत्तर: (२) केळे

·         💡 शॉर्ट ट्रिक: या प्रश्नात मूळ प्रश्नासारखीच गंमत आहे. सर्व शब्दांच्या शेवटी 'े' ची मात्रा आहे. पण 'डोळे', 'खिळे', 'मळे' हे अनेकवचनी शब्द आहेत (एक डोळा, एक खिळा, एक मळा). मात्र 'केळे' हे एकवचन आहे (याचे अनेकवचन 'केळी' होते).

२. वचनप्रकारानुसार विसंगत नाम कोणते? (१) नद्या (२) विहिरी (३) तळी (४) पाणी

·         उत्तर: (४) पाणी

·         💡 शॉर्ट ट्रिक: 'नद्या', 'विहिरी', 'तळी' हे पाण्याचे स्रोत दर्शवणारे अनेकवचनी शब्द आहेत. पण 'पाणी' हा पदार्थवाचक शब्द नेहमी एकवचनातच वापरला जातो (आपण कधीच अनेक 'पाण्या' असे म्हणत नाही).

३. वचनप्रकारानुसार विसंगत नाम कोणते? (१) घर (२) झाड (३) फुले (४) पान

·         उत्तर: (३) फुले

·         💡 शॉर्ट ट्रिक: 'घर', 'झाड', 'पान' हे तीनही शब्द 'एकवचनी' आहेत (यांचे अनेकवचन अनुक्रमे घरे, झाडे, पाने असे होते). मात्र 'फुले' हा एकमेव शब्द इथे 'अनेकवचनी' दिला आहे (त्याचे एकवचन 'फूल' असते).

४. वचनप्रकारानुसार विसंगत नाम कोणते? (१) मासे (२) ससा (३) घोडा (४) लांडगा

·         उत्तर: (१) मासे

·         💡 शॉर्ट ट्रिक: 'ससा', 'घोडा', 'लांडगा' हे एकाच प्राण्याचा बोध करतात म्हणजेच ते 'एकवचन' आहेत. पण 'मासे' हा शब्द 'अनेकवचनी' आहे (त्याचे एकवचन 'मासा' असते).

५. वचनप्रकारानुसार विसंगत नाम कोणते? (१) लेखण्या (२) वह्या (३) पुस्तके (४) छत्री

·         उत्तर: (४) छत्री

·         💡 शॉर्ट ट्रिक: 'लेखण्या', 'वह्या', 'पुस्तके' हे सर्व शालेय साहित्याचे 'अनेकवचनी' शब्द आहेत. मात्र 'छत्री' हा एकमेव शब्द इथे 'एकवचनी' आला आहे (तिचे अनेकवचन 'छत्र्या' असे होते).

·         मराठीतील २० महत्त्वाचे आत्मचरित्र व लेखक

क्र.	आत्मचरित्राचे नाव	लेखक / लेखिका	विशेष नोंद (परीक्षेसाठी महत्त्वाचे)
१	अरुणोदय	बाबा पदमनजी	मराठी भाषेतील पहिले आत्मचरित्र
२	स्मृतिचित्रे	लक्ष्मीबाई टिळक	मराठीतील अत्यंत गाजलेले स्त्री-आत्मचरित्र
३	मी वनवासी	सिंधुताई सपकाळ	अनाथांच्या माऊलीचा जीवनसंघर्ष
४	बलुतं	दया पवार	मराठीतील पहिले दलित आत्मचरित्र
५	कऱ्हेचे पाणी	प्रल्हाद केशव अत्रे (आचार्य अत्रे)	५ भागांत विभागलेले प्रसिद्ध आत्मचरित्र
६	उपरा	लक्ष्मण माने	भटक्या विमुक्तांच्या जीवनावरील गाजलेले पुस्तक
७	उचल्या	लक्ष्मण गायकवाड	साहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळालेले आत्मचरित्र
८	प्रकाशवाटा	डॉ. प्रकाश आमटे	हेमलकसा येथील सामाजिक कार्याचा प्रवास
९	कोल्हाट्याचं पोर	किशोर शांताबाई काळे	कोल्हाटी समाजातील संघर्षाची कहाणी
१०	आमचा बाप अन आम्ही	डॉ. नरेंद्र जाधव	दलित कुटुंबाच्या शिक्षणाची आणि प्रगतीची कथा
११	मुसाफिर	अच्युत गोडबोले	एका प्रसिद्ध लेखकाचा आणि तंत्रज्ञाचा जीवनप्रवास
१२	नाच गं घुमा	माधवी देसाई	मराठी साहित्यातील गाजलेले स्त्री-लेखन
१३	एक झाड दोन पक्षी	विश्राम बेडेकर	प्रसिद्ध साहित्यिक व दिग्दर्शकाचे आत्मवृत्त
१४	एका पानाची कहाणी	वि. स. खांडेकर	ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या लेखकाचे आत्मचरित्र
१५	आत्मवृत्त	महर्षी धोंडो केशव कर्वे	समाजसुधारक भारतरत्न महर्षी कर्वे यांचे जीवन
१६	आठवणींचे पक्षी	प्र. ई. सोनकांबळे	दलित साहित्यातील एक महत्त्वाचे आणि भावूक आत्मचरित्र
१७	सांगत्ये ऐका	हंसा वाडकर	मराठी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेत्रीचे आत्मचरित्र
१८	जगाच्या पाठीवर	सुधीर फडके	प्रसिद्ध संगीतकार आणि गायक 'बाबूजी' यांचे आत्मवृत्त
१९	माझा प्रपंच	आनंदीबाई कर्वे	महर्षी कर्वे यांच्या पत्नीचे जुन्या काळातील अनुभव
२०	लोक माझे सांगाती	शरद पवार	महाराष्ट्राच्या राजकीय प्रवासावर आधारित आत्मचरित्र

 

सुपर फास्ट ट्रिक (हा चार्ट डोक्यात ठेवा, १० पैकी १० प्रश्न सुटतील):

·         आई / वडील: 'तीर्थरूप' (ती. रू.) शेवटी: 'तुझा / तुझी'

·         इतर नातेवाईक (काका/मामा इ.): 'तीर्थस्वरूप' (ती. स्व.) शेवटी: 'आपला / आपली नम्र'

·         लहान भाऊ / बहीण / मुलगा: 'चिरंजीव' (चि.) किंवा 'प्रिय' शेवटी: 'तुझा हितचिंतक'

·         शिक्षक / गुरुजी: 'गुरुवर्य' किंवा 'आदरणीय' शेवटी: 'आपला आज्ञाधारक'

·         मित्र / मैत्रीण: 'प्रिय मित्र / सस्नेह नमस्कार' शेवटी: 'तुझा मित्र / तुझी मैत्रीण'

·         अधिकारी / अनोळखी व्यक्ती (ऑफिसचे काम): 'माननीय' (मा.) किंवा 'महोदय' शेवटी: 'आपला नम्र / विश्वासू'

पत्रलेखन: सराव प्रश्न

१. आई-वडिलांना पत्र लिहिताना सुरुवातीला कोणता मायना वापरतात?

(१) तीर्थस्वरूप (२) तीर्थरूप (३) सस्नेह नमस्कार (४) प्रति

·         उत्तर: (२) तीर्थरूप

·         💡 ट्रिक: स्वतःचे आई-वडील हे आपल्यासाठी प्रत्यक्ष देव किंवा 'तीर्थाचे रूप' असतात, म्हणून तीर्थरूप (ती. रू.).

२. आपल्यापेक्षा लहान भावाला किंवा बहिणीला पत्र लिहिताना कोणता मायना योग्य ठरेल?

(१) तीर्थस्वरूप (२) माननीय (३) चिरंजीव (४) महोदय

·         उत्तर: (३) चिरंजीव

·         💡 ट्रिक: लहान माणसांना दीर्घायुष्य लाभो अशी आपली इच्छा असते. 'चिरंजीव' चा अर्थ होतो 'खूप काळ जगणारा'. म्हणून लहानांना चिरंजीव (चि.) किंवा प्रिय म्हणतात.

३. शिक्षकांना पत्र लिहिताना पत्राच्या शेवटी कोणता शब्द वापरणे सर्वात योग्य आहे?

(१) तुझा मित्र (२) आपला आज्ञाधारक (३) आपला नम्र (४) कृपाभिलाषी

·         उत्तर: (२) आपला आज्ञाधारक

·         💡 ट्रिक: वर्गात आपण शिक्षकांची 'आज्ञा' पाळतो, म्हणून पत्राच्या शेवटी नेहमी 'आपला आज्ञाधारक' किंवा 'आपली आज्ञाधारक' लिहावे.

४. एखाद्या शासकीय अधिकाऱ्याला (उदा. पोलीस आयुक्त किंवा मुख्यमंत्र्यांना) पत्र लिहिताना कोणता मायना वापरतात?

(१) आदरणीय गुरुवर्य (२) प्रिय मित्र (३) माननीय (४) तीर्थस्वरूप

·         उत्तर: (३) माननीय

·         💡 ट्रिक: शासकीय कामात किंवा मोठ्या पदावरील अनोळखी व्यक्तीला आदर देण्यासाठी माननीय (मा.) किंवा महोदय हाच मायना वापरतात.

५. मित्राला पत्र लिहिताना पत्राच्या सुरुवातीला काय लिहावे?

(१) तीर्थरूप (२) सस्नेह नमस्कार (३) साष्टांग नमस्कार (४) कृतानेक आशीर्वाद

·         उत्तर: (२) सस्नेह नमस्कार

·         💡 ट्रिक: मित्राशी आपले 'स्नेहाचे' (प्रेमाचे/मैत्रीचे) नाते असते, म्हणून मित्राला 'सस्नेह नमस्कार' लिहितात.

६. कौटुंबिक किंवा घरगुती पत्रांना कोणत्या प्रकारची पत्रे म्हणतात?

(१) कार्यालयीन पत्रे (२) व्यावसायिक पत्रे (३) अनौपचारिक पत्रे (४) औपचारिक पत्रे

·         उत्तर: (३) अनौपचारिक पत्रे

·         💡 ट्रिक: नातेवाईक आणि मित्रांना लिहिताना कोणतेही कडक नियम किंवा 'औपचारिकता' (Formality) नसते, म्हणून ती अनौपचारिक (Informal) पत्रे असतात.

७. वडिलधाऱ्या मंडळींना (उदा. काका किंवा मामा) पत्र लिहिल्यास पत्राच्या शेवटी काय लिहावे?

(१) आपला नम्र (२) तुझा मित्र (३) तुझा आज्ञाधारक (४) आपला कृपाभिलाषी

·         उत्तर: (१) आपला नम्र

·         💡 ट्रिक: मोठ्या माणसांसमोर आपण नेहमी 'नम्र' राहतो, म्हणून नातेवाईक मोठ्या माणसांच्या पत्राच्या शेवटी 'आपला नम्र' किंवा 'आपली नम्र' असे लिहितात.

८. लहानांना पत्र लिहिताना पत्राच्या सुरुवातीला कोणता आशीर्वादपर शब्द वापरतात?

(१) साष्टांग नमस्कार (२) सस्नेह नमस्कार (३) अनेक आशीर्वाद (४) महोदय

·         उत्तर: (३) अनेक आशीर्वाद

·         💡 ट्रिक: मोठे लोक लहानांना 'नमस्कार' करत नाहीत तर 'आशीर्वाद' देतात, म्हणून लहानांसाठी अनेक आशीर्वाद किंवा कृतानेक आशीर्वाद हा शब्द येतो.

९. शाळेच्या मुख्याध्यापकांना सुट्टीसाठी लिहिलेले 'रजा अर्ज पत्र' कोणत्या प्रकारात मोडते?

(१) अनौपचारिक पत्र (२) औपचारिक पत्र (३) घरगुती पत्र (४) खाजगी पत्र

·         उत्तर: (२) औपचारिक पत्र

·         💡 ट्रिक: शाळा, ऑफिस, बँक किंवा दुकानात जे शासकीय/व्यावसायिक पत्र दिले जाते, तिथे नियमांचे पालन करावे लागते, म्हणून ते औपचारिक पत्र (Formal Letter) असते.

१०. शिक्षकांना पत्र लिहिताना पत्राच्या सुरुवातीला कोणता मायना सर्वात योग्य आहे?

(१) तीर्थरूप (२) आदरणीय किंवा गुरुवर्य (३) चिरंजीव (४) सस्नेह नमस्कार

·         उत्तर: (२) आदरणीय किंवा गुरुवर्य

·         💡 ट्रिक: जे आपल्याला ज्ञान देतात ते आपले 'गुरु' असतात, म्हणून त्यांना गुरुवर्य किंवा समाजात आदरणीय असणारे 'आदरणीय' म्हटले जाते.

सुपर फास्ट ट्रिक्स: शब्दांचे प्रकार कसे ओळखायचे?

१. तत्सम शब्द (Tatsam): जे शब्द 'संस्कृत' भाषेतून जसेच्या तसे मराठीत आले आहेत.

·         ट्रिक: हे शब्द उच्चारायला थोडे 'जड', 'औपचारिक' (Formal) किंवा 'पुस्तकी' वाटतात. यांत सहसा जोडाक्षरे, 'ऋ' ची मात्रा, किंवा विसर्ग असतो. (उदा. वृक्ष, कन्या, जल, पृथ्वी, दुग्ध, पुष्प, पिता, राजा, भूगोल).

२. तद्भव शब्द (Tadbhav): जे शब्द संस्कृतमधून मराठीत येताना त्यांच्या 'रूपात बदल' झाला आहे.

·         ट्रिक: संस्कृत शब्द उच्चारायला कठीण वाटल्याने माणसाने तो सोपा करून रोजच्या वापरात आणला. (उदा. 'ग्राम'चे झाले 'गाव', 'दुग्ध'चे झाले 'दूध', 'कर्ण'चा झाला 'कान', 'भ्राता'चा झाला 'भाऊ').

३. देशी शब्द (Deshi): जे शब्द कोणत्याही भाषेतून आलेले नाहीत, तर ते महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या (शेतकरी/कामगार) बोलीभाषेतील आहेत.

·         ट्रिक: हे शब्द गावरान, रांगडे आणि मातीशी जोडलेले वाटतात. (उदा. झोप, दगड, धोंडा, झाड, घोडा, डोके, हाड, बाजरी, वांगे).

शब्दसिद्धी: १० सराव प्रश्न आणि ट्रिक्स

१. पुढीलपैकी कोणता शब्द 'तद्भव' आहे?

(१) जल (२) कान (३) कर्ण (४) पुत्र

·         उत्तर: (२) कान

·         💡 ट्रिक: 'कर्ण' (तत्सम) या संस्कृत शब्दापासून मराठी माणसाने सोपा केलेला शब्द म्हणजे 'कान'. म्हणून हा तद्भव आहे.

२. पुढीलपैकी कोणता शब्द 'तत्सम' आहे?

(१) गाव (२) पिता (३) भाऊ (४) दूध

·         उत्तर: (२) पिता

·         💡 ट्रिक: 'गाव', 'भाऊ', 'दूध' हे रोजच्या वापरातील तद्भव शब्द आहेत (जे अनुक्रमे ग्राम, भ्राता, दुग्ध वरून आलेत). पण 'पिता' हा थेट संस्कृत शब्द आहे.

३. पुढीलपैकी 'देशी' शब्द कोणता?

(१) दगड (२) भूगोल (३) कन्या (४) घर

·         उत्तर: (१) दगड

·         💡 ट्रिक: 'दगड' हा शब्द कोणत्याही संस्कृत शब्दापासून आलेला नाही, तो अस्सल महाराष्ट्रीयन गावरान शब्द आहे, म्हणून तो 'देशी' आहे.

४. गटात न बसणारा शब्द ओळखा: पुष्प, मस्तक, भाऊ, कन्या

(१) पुष्प (२) मस्तक (३) भाऊ (४) कन्या

·         उत्तर: (३) भाऊ

·         💡 ट्रिक: पुष्प, मस्तक आणि कन्या हे 'तत्सम' (संस्कृत) शब्द आहेत, पण 'भाऊ' हा 'भ्राता' पासून तयार झालेला 'तद्भव' शब्द आहे.

५. पुढीलपैकी कोणता शब्द 'तत्सम' नाही?

(१) सासरा (२) वृक्ष (३) जल (४) भूगोल

·         उत्तर: (१) सासरा

·         💡 ट्रिक: 'श्वशुर' या संस्कृत शब्दाचा अपभ्रंश होऊन 'सासरा' हा तद्भव शब्द तयार झाला आहे. बाकी तीनही शब्द संस्कृत आहेत.

६. 'अग्नी' या तत्सम शब्दापासून तयार झालेला तद्भव शब्द कोणता?

(१) पावक (२) आग (३) विस्तव (४) जाळ

·         उत्तर: (२) आग

·         💡 ट्रिक: संस्कृतमध्ये 'अग्नी' म्हणतात, तर मराठीत आपण सोपे करून त्याला 'आग' म्हणतो (अग्नी आग).

७. पुढीलपैकी 'देशी' शब्दांचा अचूक गट कोणता?

(१) घोडा, झोप, बाजरी (२) जल, पिता, कन्या (३) दूध, कान, गाव (४) बटाटा, कोबी, हापूस

·         उत्तर: (१) घोडा, झोप, बाजरी

·         💡 ट्रिक: हे तीनही शब्द मूळ मराठी लोकांच्या बोलीभाषेतील (देशी) आहेत. (गट २ तत्सम आहे, गट ३ तद्भव आहे आणि गट ४ पोर्तुगीज आहे).

८. तत्सम आणि तद्भव शब्दांच्या जोडीतील अयोग्य जोडी कोणती?

(१) ग्राम - गाव (२) पर्ण - पान (३) दुग्ध - दूध (४) गृह - दगड

·         उत्तर: (४) गृह - दगड

·         💡 ट्रिक: 'गृह' या तत्सम शब्दाचा तद्भव शब्द 'घर' असा होतो. दगड हा पूर्णपणे वेगळा आणि देशी शब्द आहे.

९. 'हस्त' या तत्सम शब्दाचा योग्य तद्भव शब्द कोणता?

(१) हत्ती (२) कर (३) हात (४) बाहू

·         उत्तर: (३) हात

·         💡 ट्रिक: संस्कृतमध्ये 'हस्त' म्हणतात, त्याचा मराठीत उच्चार सोपा करून 'हात' असा झाला आहे.

१०. पुढीलपैकी कोणता शब्द 'तत्सम' आहे?

(१) पृथ्वी (२) माती (३) डोके (४) झोप

·         उत्तर: (१) पृथ्वी

·         💡 ट्रिक: 'पृथ्वी' हा शब्द पुस्तकी, औपचारिक आणि जोडाक्षरयुक्त (संस्कृत) आहे. 'माती' तद्भव (मृत्तिका वरून) आहे, तर 'डोके' आणि 'झोप' हे देशी शब्द आहेत.

सुपर ट्रिक: शब्दातील वर्ण (Varnas) कसे मोजायचे?

१. नियम १: प्रत्येक पूर्ण अक्षराची फोड 'व्यंजन + स्वर' अशी होते. उदा. क = क् + अ (२ वर्ण), की = क् + ई (२ वर्ण) २. नियम २ (स्वतंत्र स्वर): जर शब्दात 'अ, आ, इ, ई, उ' असा स्वतंत्र स्वर आला, तर तो १ च वर्ण मोजायचा. (उदा. 'आई' = आ + ई = २ वर्ण). ३. नियम ३ (सर्वांत महत्त्वाचा): 'क्ष' आणि 'ज्ञ' या संयुक्त व्यंजनांची फोड कायम पाठ ठेवा:

·         क्ष = क् + ष् + अ (३ वर्ण)

·         ज्ञ = द् + न् + य् + अ (४ वर्ण)

(आता पाहा ज्ञानचक्षूची फोड: ज्ञा (द्+न्+य्+आ=४) + न (न्+अ=२) + च (च्+अ=२) + क्षू (क्+ष्+ऊ=३) = एकूण ११ वर्ण.)

आता याच नियमांवर आधारित १० सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'महाराष्ट्र' या शब्दात एकूण किती वर्ण आहेत? (१) नऊ (२) दहा (३) आठ (४) अकरा

·         उत्तर: (२) दहा

·         💡 ट्रिक (फोड): म (म्+अ=२) + हा (ह्+आ=२) + रा (र्+आ=२) + ष्ट्र (ष्+ट्+र्+अ=४). एकूण = २+२+२+४ = १० वर्ण.

२. 'वृक्ष' या शब्दामध्ये एकूण वर्ण किती? (१) तीन (२) चार (३) पाच (४) सहा

·         उत्तर: (३) पाच

·         💡 ट्रिक (फोड): वृ (व्+ऋ=२. इथे 'ऋ' हा स्वर आहे) + क्ष (क्+ष्+अ=३). एकूण = २+३ = ५ वर्ण.

३. 'अभ्यास' या शब्दात एकूण वर्ण किती आहेत? (१) सहा (२) सात (३) पाच (४) आठ

·         उत्तर: (१) सहा

·         💡 ट्रिक (फोड): अ (१ स्वर) + भ्या (भ्+य्+आ=३) + स (स्+अ=२). एकूण = १+३+२ = ६ वर्ण.

४. 'विज्ञान' या शब्दातील एकूण वर्णांची संख्या किती? (१) सात (२) नऊ (३) सहा (४) आठ

·         उत्तर: (४) आठ

·         💡 ट्रिक (फोड): वि (व्+इ=२) + ज्ञा (द्+न्+य्+आ=४) + न (न्+अ=२). एकूण = २+४+२ = ८ वर्ण.

५. 'कृष्ण' या शब्दामध्ये एकूण किती वर्ण आले आहेत? (१) चार (२) पाच (३) सहा (४) सात

·         उत्तर: (२) पाच

·         💡 ट्रिक (फोड): कृ (क्+ऋ=२) + ष्ण (ष्+ण्+अ=३). एकूण = २+३ = ५ वर्ण.

६. 'ईश्वर' या शब्दातील वर्णांची संख्या ओळखा. (१) पाच (२) सहा (३) सात (४) चार

·         उत्तर: (२) सहा

·         💡 ट्रिक (फोड): ई (१ स्वर) + श्व (श्+व्+अ=३) + र (र्+अ=२). एकूण = १+३+२ = ६ वर्ण. (ई हा स्वतःच स्वर असल्याने त्यात दुसरे काही मिसळत नाही).

७. 'कर्तव्य' या शब्दामध्ये एकूण वर्ण किती? (१) आठ (२) सात (३) नऊ (४) दहा

·         उत्तर: (१) आठ

·         💡 ट्रिक (फोड): क (क्+अ=२) + र्त (र्+त्+अ=३, रफार नेहमी व्यंजनाच्या आधी येतो) + व्य (व्+य्+अ=३). एकूण = २+३+३ = ८ वर्ण.

८. 'क्षमा' या शब्दात एकूण वर्ण किती आहेत? (१) तीन (२) चार (३) पाच (४) सहा

·         उत्तर: (३) पाच

·         💡 ट्रिक (फोड): क्ष (क्+ष्+अ=३) + मा (म्+आ=२). एकूण = ३+२ = ५ वर्ण.

९. 'प्रज्ञा' या शब्दातील एकूण वर्णांची संख्या सांगा. (१) पाच (२) सहा (३) सात (४) आठ

·         उत्तर: (३) सात

·         💡 ट्रिक (फोड): प्र (प्+र्+अ=३) + ज्ञा (द्+न्+य्+आ=४). एकूण = ३+४ = ७ वर्ण.

१०. 'स्वातंत्र्य' या शब्दात एकूण किती वर्ण आहेत? (१) नऊ (२) दहा (३) अकरा (४) बारा

·         उत्तर: (२) दहा

·         💡 ट्रिक (फोड): स्वा (स्+व्+आ=३) + तं (त्+अ+अनुस्वार=३) + त्र्य (त्+र्+य्+अ=४). एकूण = ३+३+४ = १० वर्ण.

(टीप: स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'अनुस्वार' हा एक स्वतंत्र वर्ण मानला जातो, त्यामुळे 'तं' ची फोड 'त्+अ+अनुस्वार' अशी ३ वर्णांची होते.)

सुपर ट्रिक: व्यंजन संधी कशी ओळखायची?

व्यंजन संधीचे ३ मुख्य नियम परीक्षेत वारंवार विचारले जातात: १. प्रथम व्यंजन संधी: पहिल्या शब्दाच्या शेवटी असलेल्या मृदू व्यंजनापुढे (उदा. ग, ज, ड, द, ब, ध) एखादे कठोर व्यंजन आले, तर त्या मृदू व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येते. (उदा. 'क्षुध् + पिपासा'. येथे 'ध' (मृदू) पुढे 'प' (कठोर) आला. त्यामुळे 'ध' च्या गटातले पहिले अक्षर 'त' आले आणि 'क्षुत्पिपासा' शब्द तयार झाला.)

२. तृतीय व्यंजन संधी: कठोर व्यंजनापुढे (उदा. क, च, ट, त, प) एखादा स्वर किंवा मृदू व्यंजन आले, तर त्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील तिसरे (मृदू) व्यंजन येते. (उदा. वाक् + ईश्वरी = वागीश्वरी. येथे 'क' च्या ऐवजी 'ग' आला).

३. अनुनासिक संधी: व्यंजनापुढे एखादे अनुनासिक (उदा. न, म) आले, तर पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील अनुनासिक येते. (उदा. जगत् + नाथ = जगन्नाथ. येथे 'त' च्या ऐवजी 'न' आला).

संधी विग्रह: १० अत्यंत महत्त्वाचे सराव प्रश्न

१. 'विपत्काल' या शब्दाचा योग्य संधिविग्रह कोणता? (१) विपत् + काल (२) विपद् + काल (३) विपदः + काल (४) विप + त्काल

·         उत्तर: (२) विपद् + काल

·         💡 ट्रिक (प्रथम व्यंजन संधी): 'द' या मृदू व्यंजनापुढे 'क' हे कठोर व्यंजन आल्याने 'द' च्या गटातले पहिले अक्षर 'त' आले (विपत्काल). हा नियम हुबेहूब तुमच्या 'क्षुत्पिपासा' सारखाच आहे.

२. 'वागीश्वरी' या शब्दाचा संधिविग्रह ओळखा. (१) वाग् + ईश्वरी (२) वाक् + ईश्वरी (३) वागि + श्वरी (४) वाक + ईश्वरी

·         उत्तर: (२) वाक् + ईश्वरी

·         💡 ट्रिक (तृतीय व्यंजन संधी): 'क' पुढे 'ई' हा स्वर आल्याने 'क' च्या गटातील तिसरे अक्षर 'ग' आले.

३. 'सदानंद' या शब्दाचा अचूक विग्रह कोणता? (१) सद् + आनंद (२) सदा + नंद (३) सत् + आनंद (४) सदाम + नंद

·         उत्तर: (३) सत् + आनंद

·         💡 ट्रिक (तृतीय व्यंजन संधी): 'त' पुढे 'आ' हा स्वर आल्याने 'त' च्या गटातील तिसरे अक्षर 'द' आले आणि 'सदानंद' तयार झाले.

४. 'जगन्नाथ' या शब्दाचा योग्य विग्रह ओळखा. (१) जगन् + नाथ (२) जगत् + नाथ (३) जग + नाथ (४) जगद + नाथ

·         उत्तर: (२) जगत् + नाथ

·         💡 ट्रिक (अनुनासिक संधी): 'त' पुढे 'न' हे अनुनासिक आल्याने 'त' च्या गटातील अनुनासिक 'न' तिथे आले (जगत् + नाथ = जगन्नाथ).

५. 'अब्ज' या शब्दाचा संधिविग्रह कोणता? (१) अब् + ज (२) अ + ब्ज (३) अप् + ज (४) अप + ब्ज

·         उत्तर: (३) अप् + ज

·         💡 ट्रिक (तृतीय व्यंजन संधी): 'प' (कठोर) पुढे 'ज' (मृदू) आल्याने 'प' च्या वर्गातील तिसरे अक्षर 'ब' आले. (अप् + ज = अब्ज).

६. 'सन्मती' या शब्दाचा योग्य संधिविग्रह सांगा. (१) सद् + मती (२) सत् + मती (३) सन् + मती (४) सम् + मती

·         उत्तर: (२) सत् + मती

·         💡 ट्रिक (अनुनासिक संधी): 'त' पुढे 'म' हे अनुनासिक आल्याने 'त' च्या ऐवजी 'न' हे अनुनासिक आले (सन्मती).

७. 'दिगंबर' या शब्दाचा अचूक विग्रह कोणता? (१) दिग् + अंबर (२) दिक् + अंबर (३) दिगम् + बर (४) दि + गंबर

·         उत्तर: (२) दिक् + अंबर

·         💡 ट्रिक (तृतीय व्यंजन संधी): 'क' पुढे 'अ' हा स्वर आल्याने 'क' चा 'ग' झाला.

८. 'षड्रिपू' या शब्दाचा योग्य संधिविग्रह ओळखा. (१) षड् + रिपू (२) षट् + रिपू (३) षड + रिपू (४) ष + ड्रिपू

·         उत्तर: (२) षट् + रिपू

·         💡 ट्रिक (तृतीय व्यंजन संधी): 'ट' पुढे 'र' (मृदू) आल्याने 'ट' च्या गटातील तिसरे अक्षर 'ड' आले (षड्रिपू).

९. 'उल्लेख' या शब्दाचा संधिविग्रह कोणता? (१) उत् + लेख (२) उद् + लेख (३) उल् + लेख (४) उल + लेख

·         उत्तर: (१) उत् + लेख

·         💡 ट्रिक (विशेष नियम): 'त' या व्यंजनापुढे 'ल' आल्यास 'त' च्या ऐवजी 'ल' च येतो. (उत् + लेख = उल्लेख).

१०. 'चिदानंद' या शब्दाचा संधिविग्रह कोणता? (१) चिद् + आनंद (२) चिता + नंद (३) चित् + आनंद (४) चिदा + नंद

·         उत्तर: (३) चित् + आनंद

·         💡 ट्रिक (तृतीय व्यंजन संधी): 'त' पुढे 'आ' आल्याने 'त' चा 'द' झाला आणि 'चिदानंद' शब्द तयार झाला.

सर्वांत आधी तुमच्या प्रश्नपत्रिकेतील १२ व्या प्रश्नाचे उत्तर आणि त्याचे अचूक विश्लेषण पाहूया:

प्रश्न १२. 'आकाशातून पावसाच्या धारा कोसळल्या.' या वाक्याचा प्रयोग ओळखा:

·         उत्तर: (३) अकर्मक कर्तरी

·         स्पष्टीकरण (ट्रिक): १. वाक्यातील क्रियापद 'कोसळल्या'. कोसळणाऱ्या काय? -> धारा (हा कर्ता आहे). २. 'धारा' या शब्दाला कोणताही प्रत्यय (ने, शी, ला, स) लागलेला नाही. कर्त्याला प्रत्यय नसेल तर तो 'कर्तरी प्रयोग' असतो. ३. या वाक्यात 'कर्म' (Object) नाही (कोसळण्याची क्रिया धारांवरच घडते), म्हणून हा 'अकर्मक कर्तरी' प्रयोग आहे. (आकाश आणि पाऊस हे कर्ते नाहीत).

💡 प्रयोग ओळखण्याची 'सुपर मास्टर ट्रिक' (हे ३ नियम कायमचे पाठ करा):

1.      कर्तरी प्रयोग: कर्त्याला प्रत्यय नसतो. (उदा. राम आंबा खातो).

2.      कर्मणी प्रयोग: कर्त्याला प्रत्यय असतो, पण कर्माला प्रत्यय नसतो. (उदा. रामाने आंबा खाल्ला).

3.      भावे प्रयोग: कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय असतो. (उदा. रामाने रावणास मारले).

आता याच 'सुपर ट्रिक'चा वापर करून टीईटी (TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जाणारे २० अत्यंत महत्त्वाचे सराव प्रश्न पाहूया:

भाग १: कर्तरी प्रयोग (कर्ता मुख्य असतो)

१. 'पक्षी आकाशात उडतात.' - प्रयोग ओळखा. (१) सकर्मक कर्तरी (२) अकर्मक कर्तरी (३) कर्मणी (४) भावे

·         उत्तर: (२) अकर्मक कर्तरी

·         💡 ट्रिक: उडणारे कोण? 'पक्षी' (कर्ता). पक्षीला प्रत्यय नाही. वाक्यात कर्म नाही.

२. 'तो नेहमी वेळेवर अभ्यास करतो.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्मणी (२) भावे (३) सकर्मक कर्तरी (४) अकर्मक कर्तरी

·         उत्तर: (३) सकर्मक कर्तरी

·         💡 ट्रिक: करणारा कोण? 'तो' (कर्ता - प्रत्यय नाही). काय करतो? 'अभ्यास' (कर्म). म्हणून सकर्मक कर्तरी.

३. 'राजाला मुकुट शोभतो.' - प्रयोग ओळखा. (अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न) (१) कर्मणी (२) भावे (३) अकर्मक कर्तरी (४) सकर्मक कर्तरी

·         उत्तर: (३) अकर्मक कर्तरी

·         💡 ट्रिक: शोभणारा काय? 'मुकुट' (हा कर्ता आहे, राजा नाही!). मुकुटला प्रत्यय नाही आणि कर्मही नाही, म्हणून अकर्मक कर्तरी.

४. 'श्रावणात घन निळा बरसे.' - प्रयोग ओळखा. (१) सकर्मक कर्तरी (२) अकर्मक कर्तरी (३) कर्मणी (४) भावे

·         उत्तर: (२) अकर्मक कर्तरी

·         💡 ट्रिक: बरसणारा कोण? 'घन' (कर्ता). प्रत्यय नाही आणि कर्म नाही.

५. 'मी नदीच्या काठी बसलो.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्मणी (२) भावे (३) सकर्मक कर्तरी (४) अकर्मक कर्तरी

·         उत्तर: (४) अकर्मक कर्तरी

·         💡 ट्रिक: बसणारा कोण? 'मी' (कर्ता). प्रत्यय नाही. कर्म नाही.

भाग २: कर्मणी प्रयोग (कर्म मुख्य असते)

६. 'रामाने पुस्तक वाचले.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्तरी (२) कर्मणी (३) भावे (४) अकर्मक कर्तरी

·         उत्तर: (२) कर्मणी

·         💡 ट्रिक: कर्ता (रामाने) प्रत्यय आहे. कर्म (पुस्तक) प्रत्यय नाही. कर्त्याला प्रत्यय आणि कर्माला नाही = कर्मणी.

७. 'माझा अभ्यास करून झाला.' - प्रयोग ओळखा. (१) समापन कर्मणी (२) शक्य कर्मणी (३) नवीन कर्मणी (४) कर्तरी

·         उत्तर: (१) समापन कर्मणी

·         💡 ट्रिक: वाक्यात जेव्हा क्रिया पूर्ण झाल्याचा (समाप्त झाल्याचा) बोध होतो (उदा. करून झाला, वाचून झाली), तेव्हा तो 'समापन कर्मणी' असतो.

८. 'पोलिसांकडून चोर पकडला गेला.' - प्रयोग ओळखा. (१) भावे (२) कर्तरी (३) नवीन कर्मणी / कर्मकर्तरी (४) समापन कर्मणी

·         उत्तर: (३) नवीन कर्मणी (कर्मकर्तरी)

·         💡 ट्रिक: कर्त्याला 'कडून' हा शब्द जोडलेला दिसला की डोळे झाकून 'नवीन कर्मणी' (Passive Voice) लिहायचे.

९. 'आईच्याने आता काम करवते.' - प्रयोग ओळखा. (१) शक्य कर्मणी (२) समापन कर्मणी (३) भावे (४) कर्तरी

·         उत्तर: (१) शक्य कर्मणी

·         💡 ट्रिक: क्रियापदात जेव्हा काम करण्याची 'शक्यता' किंवा 'सामर्थ्य' दिसते (करवते, बसवते, चालवते), तेव्हा तो 'शक्य कर्मणी' असतो.

१०. 'त्याने आता बैल बांधला.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्मणी (२) भावे (३) कर्तरी (४) अकर्मक भावे

·         उत्तर: (१) कर्मणी

·         💡 ट्रिक: कर्ता (त्याने) प्रत्यय आहे. कर्म (बैल) प्रत्यय नाही.

११. 'पुराणिकांनी कथा सांगितली.' - प्रयोग ओळखा. (१) भावे (२) कर्तरी (३) कर्मणी (४) अकर्मक कर्तरी

·         उत्तर: (३) कर्मणी

·         💡 ट्रिक: कर्ता (पुराणिकांनी) प्रत्यय आहे. कर्म (कथा) प्रत्यय नाही.

१२. 'गुराख्याकडून गाय बांधली गेली.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्तरी (२) भावे (३) नवीन कर्मणी (४) शक्य कर्मणी

·         उत्तर: (३) नवीन कर्मणी

·         💡 ट्रिक: कर्त्याला 'कडून' लागला आहे (गुराख्याकडून).

१३. 'तिने गाणे म्हटले.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्मणी (२) भावे (३) कर्तरी (४) अकर्मक भावे

·         उत्तर: (१) कर्मणी

·         💡 ट्रिक: कर्ता (तिने) प्रत्यय आहे, कर्म (गाणे) प्रत्यय नाही.

भाग ३: भावे प्रयोग (कर्ता व कर्म दोघांनाही प्रत्यय)

१४. 'शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवावे.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्तरी (२) कर्मणी (३) सकर्मक भावे (४) अकर्मक भावे

·         उत्तर: (३) सकर्मक भावे

·         💡 ट्रिक: कर्ता (शिक्षकांनी) आणि कर्म (विद्यार्थ्यांना) दोघांनाही प्रत्यय आहे.

१५. 'त्याने आता घरी जावे.' - प्रयोग ओळखा. (१) अकर्मक भावे (२) सकर्मक भावे (३) कर्मणी (४) कर्तरी

·         उत्तर: (१) अकर्मक भावे

·         💡 ट्रिक: कर्ता (त्याने) प्रत्यय आहे. वाक्यात कर्म नाही (जाण्याची क्रिया स्वतःवरच होते). क्रियापद एकांत (जावे) आहे.

१६. 'आज सारखे गडगडते.' - प्रयोग ओळखा. (१) सकर्मक भावे (२) अकर्तुक भावे (भावकर्तरी) (३) कर्मणी (४) कर्तरी

·         उत्तर: (२) अकर्तुक भावे (भावकर्तरी)

·         💡 ट्रिक: ज्या वाक्यात स्पष्ट कर्ता नसतो, निसर्गातील क्रियाच (गडगडते, उजाडले, मळमळते, सांजावले) कर्त्याचे काम करतात, त्याला 'अकर्तुक भावे' म्हणतात.

१७. 'आईने बाळाला निजवले.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्मणी (२) कर्तरी (३) सकर्मक भावे (४) अकर्मक भावे

·         उत्तर: (३) सकर्मक भावे

·         💡 ट्रिक: कर्ता (आईने) आणि कर्म (बाळाला) दोघांनाही प्रत्यय आहे.

१८. 'सर्वांनी शांत बसावे.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्मणी (२) कर्तरी (३) सकर्मक भावे (४) अकर्मक भावे

·         उत्तर: (४) अकर्मक भावे

·         💡 ट्रिक: कर्ता (सर्वांनी) प्रत्यय आहे. कर्म वाक्यात नाही.

१९. 'पित्तामुळे आज मळमळते.' - प्रयोग ओळखा. (१) कर्तरी (२) अकर्तुक भावे (३) कर्मणी (४) सकर्मक भावे

·         उत्तर: (२) अकर्तुक भावे

·         💡 ट्रिक: वाक्यात कर्ता नाही. 'मळमळते' या क्रियेचा भावच कर्ता आहे.

२०. 'पोलीसाने चोरास पकडले.' - प्रयोग ओळखा. (१) सकर्मक भावे (२) अकर्मक भावे (३) कर्मणी (४) कर्तरी

·         उत्तर: (१) सकर्मक भावे

·         💡 ट्रिक: कर्ता (पोलीसाने) आणि कर्म (चोरास) दोघांनाही प्रत्यय आहे.

सुपर ट्रिक: आलंकारिक शब्द कसे लक्षात ठेवायचे?

१. आलंकारिक शब्दाचा 'शब्दशः' (Literal) अर्थ कधीच घ्यायचा नाही. त्या शब्दामागे दडलेली 'पुराणातील कथा' किंवा 'वैशिष्ट्य' लक्षात ठेवायचे. २. उदा. मारुतीचे शेपूट. (कथा: रावणाच्या दरबारात मारुतीचे शेपूट वाढतच गेले होते, त्याला अंत नव्हता. यावरून 'मारुतीचे शेपूट' म्हणजे 'लांबत जाणारे काम' हे लॉजिक लावायचे).

परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे १० अत्यंत महत्त्वाचे आलंकारिक शब्द आणि सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'अकरावा रुद्र' या आलंकारिक शब्दाचा योग्य अर्थ कोणता? (१) अतिशय रागीट माणूस (२) अकरावा देव (३) अत्यंत शांत माणूस (४) मूर्ख माणूस

·         उत्तर: (१) अतिशय रागीट माणूस

·         💡 ट्रिक: शंकराला (रुद्राला) रागाचे प्रतीक मानले जाते. जेव्हा त्याचा राग शिगेला पोहोचतो तेव्हा तो 'अकरावा रुद्र' बनतो. म्हणजेच अतिशय संतापी मनुष्य!

२. 'उंटावरचा शहाणा' म्हणजे काय? (१) अतिशय बुद्धिमान व्यक्ती (२) उंच माणूस (३) मूर्खपणाचा सल्ला देणारा (४) प्राण्यांवर प्रेम करणारा

·         उत्तर: (३) मूर्खपणाचा सल्ला देणारा

·         💡 ट्रिक: उंटावर बसलेला माणूस जमिनीवरच्या माणसाला काय आणि कसा सल्ला देणार? तो सल्ला चुकीचा आणि अव्यवहार्यच असणार. यावरून मूर्खपणाचा सल्ला देणारा म्हणजे उंटावरचा शहाणा.

३. आलंकारिक शब्द व अर्थाची 'अयोग्य' जोडी ओळखा. (१) कळीचा नारद - भांडणे लावणारा (२) अरण्यरुदन - निरुपयोगी तक्रार (३) भगीरथ प्रयत्न - अतिशय सोपे काम (४) खडाष्टक - जोराचे भांडण

·         उत्तर: (३) भगीरथ प्रयत्न - अतिशय सोपे काम

·         💡 ट्रिक: भगीरथाने स्वर्गातील गंगा पृथ्वीवर आणण्यासाठी 'कठोर तपश्चर्या' केली होती. त्यामुळे 'भगीरथ प्रयत्न' म्हणजे सोपे काम नसून 'अतोनात / अथक प्रयत्न' असा त्याचा अर्थ होतो.

४. 'पांढरा हत्ती' या आलंकारिक शब्दाचा अर्थ काय? (१) पांढऱ्या रंगाचा प्राणी (२) अतिशय खर्चिक पण निरुपयोगी वस्तू (३) अत्यंत दुर्मीळ वस्तू (४) श्रीमंतीचे लक्षण

·         उत्तर: (२) अतिशय खर्चिक पण निरुपयोगी वस्तू

·         💡 ट्रिक: पांढरा हत्ती पाळायचा तर त्याला खायलाही खूप द्यावे लागते (खर्चिक), पण तो सामान्य कामांसाठी वापरता येत नाही (निरुपयोगी).

५. 'कूपमंडूक' या आलंकारिक शब्दाचा अचूक अर्थ कोणता? (१) बेडूक (२) विशाल दृष्टिकोन असलेला (३) संकुचित वृत्तीचा माणूस (४) हुशार माणूस

·         उत्तर: (३) संकुचित वृत्तीचा माणूस

·         💡 ट्रिक: 'कूप' म्हणजे विहीर आणि 'मंडूक' म्हणजे बेडूक. विहिरीतल्या बेडकाला ती विहीर म्हणजेच संपूर्ण जग वाटते. तसाच ज्याचा विचार खूप लहान/मर्यादित असतो, तो कूपमंडूक!

६. आलंकारिक शब्द व अर्थाची 'योग्य' जोडी ओळखा. (१) जमदग्नीचा अवतार - अतिशय शांत माणूस (२) गाजरपारखी - उत्तम पारख असलेला (३) त्रिशंकू - धड इकडे ना धड तिकडे (४) देवमाणूस - लबाड माणूस

·         उत्तर: (३) त्रिशंकू - धड इकडे ना धड तिकडे

·         💡 ट्रिक: पुराणात त्रिशंकू राजा स्वर्गातही जाऊ शकला नाही आणि पृथ्वीवरही राहू शकला नाही, तो मध्यभागीच लटकत राहिला. (जमदग्नी = रागीट आणि गाजरपारखी = कसलीही पारख नसलेला मूर्ख माणूस).

७. 'गळ्यातला ताईत' या शब्दाचा अर्थ काय? (१) गळ्यातील दागिना (२) अतिशय लाडकी व्यक्ती (३) गळ्याचा आजार (४) ताकदवान व्यक्ती

·         उत्तर: (२) अतिशय लाडकी व्यक्ती

·         💡 ट्रिक: ताईत आपण स्वतःच्या रक्षणासाठी गळ्यात अगदी हृदयाजवळ जपून ठेवतो. तशीच जी व्यक्ती आपल्याला जिवापाड प्रिय असते, ती आपला 'गळ्यातला ताईत' असते.

८. 'सुतावरून स्वर्ग गाठणे' या आलंकारिक शब्दाचा अर्थ ओळखा. (१) दोरीवरून चालणे (२) स्वर्गात जाणे (३) थोड्याशा माहितीवरून संपूर्ण गोष्टीचा अंदाज बांधणे (४) अशक्य गोष्ट शक्य करणे

·         उत्तर: (३) थोड्याशा माहितीवरून संपूर्ण गोष्टीचा अंदाज बांधणे

·         💡 ट्रिक: केवळ हातातील एका छोट्या 'सुताच्या' (धाग्याच्या) तुकड्यावरून स्वर्गापर्यंतचा रस्ता शोधणे (म्हणजेच छोट्या क्लू वरून पूर्ण गोष्टीचा छडा लावणे).

९. 'श्रीगणेशा करणे' या आलंकारिक शब्दाचा 'समानार्थी' आलंकारिक शब्द कोणता? (१) इतिश्री करणे (२) ओनामा करणे (३) काकदृष्टी (४) गजांतलक्ष्मी

·         उत्तर: (२) ओनामा करणे

·         💡 ट्रिक: 'श्रीगणेशा करणे' म्हणजे सुरुवात करणे. तुमच्या मूळ प्रश्नात 'ओनामा' हा शब्द आला होता, त्याचा अर्थही 'सुरुवात करणे' असाच होतो. ('इतिश्री' म्हणजे शेवट करणे).

१०. 'शकुनी मामा' या आलंकारिक शब्दाचा अर्थ काय? (१) कपटी माणूस (२) प्रेमळ मामा (३) हुशार व्यक्ती (४) श्रीमंत नातेवाईक

·         उत्तर: (१) कपटी माणूस

·         💡 ट्रिक: महाभारतात शकुनी मामाने कपटाने द्युत खेळून पांडवांचे राज्य हिरावून घेतले होते. यावरून कपट करणाऱ्या माणसाला 'शकुनी मामा' म्हटले जाते.

सुपर ट्रिक: ध्वनिदर्शक शब्द कसे लक्षात ठेवायचे?

१. 'रव' लागणारे शब्द: 'रव' म्हणजे आवाज. मोराची 'केका' असते म्हणून त्याचा केकारव, भुंगा 'गुंज' करतो म्हणून त्याचा गुंजारव आणि हंसांचा/पक्ष्यांचा आवाज गोड असतो म्हणून त्यांचा कलरव! २. 'कार' लागणारे शब्द: घुबड 'घु' करतं म्हणून घुत्कार, हत्ती जोरात ओरडतो म्हणून चित्कार, आणि साप 'फुस' करतो म्हणून फुत्कार!

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे २० अत्यंत महत्त्वाचे सहसंबंध (सराव प्रश्न) खालीलप्रमाणे आहेत. (वेळ वाचवण्यासाठी मी थेट प्रश्न आणि अचूक उत्तर दिले आहे):

प्राणी आणि पक्ष्यांचे आवाज:

१. वाघ : डरकाळी :: सिंह : ?

·         उत्तर: गर्जना (वाघ डरकाळी फोडतो, पण सिंह गर्जना करतो.)

२. हंसांचा : कलरव :: मोरांचा : ?

·         उत्तर: केकारव (मोराच्या आवाजाला 'केका' म्हणतात.)

३. सापाचा : फुत्कार :: हत्तीचा : ?

·         उत्तर: चित्कार / चीत्कार

४. कोकिळेचे : कुहूकुहू :: कबुतराचे / पारव्याचे : ?

·         उत्तर: घुमणे (कबुतर 'घुमते'.)

५. घोड्याचे : खिंकाळणे :: गाईचे : ?

·         उत्तर: हंबरणे (गाय हंबरते, घोडा खिंकाळतो.)

६. बेडकाचे : डराव डराव :: भुंग्यांचा : ?

·         उत्तर: गुंजारव (भुंगा गुंजारव करतो.)

७. कुत्र्याचे : भुंकणे :: कोल्ह्याची : ?

·         उत्तर: कोल्हेकुई (कोल्ह्याच्या ओरडण्याला कोल्हेकुई म्हणतात.)

८. मोराची : केका :: म्हशीचे : ?

·         उत्तर: रेकणे (गाय हंबरते, पण म्हैस रेकते.)

९. गाढवाचे : ओरडणे :: डुकराचे : ?

·         उत्तर: डुरकणे (डुक्कर डुरकते.)

१०. माकडाचा : भुभुःकार :: कोंबड्याचे : ?

·         उत्तर: आरवणे (कोंबडा सकाळी आरवतो.)

११. घुबडांचा : घुत्कार :: मधमाशांची : ?

·         उत्तर: गुणगुण (मधमाशी गुणगुणते.)

निसर्ग आणि वस्तूंचे आवाज:

१२. पानांची : सळसळ :: ढगांचा : ?

·         उत्तर: गडगडाट (ढग एकमेकांवर आदळतात म्हणून गडगडाट.)

१३. विजांचा : कडकडाट :: पाण्याचा : ?

·         उत्तर: खळखळाट (पाणी खडकावरून वाहताना खळखळते.)

१४. पंखांचा : फडफडाट :: नाण्यांचा : ?

·         उत्तर: छणछणाट (नाणी पडली की छणछण वाजतात.)

१५. पैंजणांची : छुमछुम :: तलवारींचा : ?

·         उत्तर: खणखणाट (दोन तलवारी भिडल्या की खणखणाट होतो.)

१६. घुंगरांचा : रुणझुण :: घंट्यांचा : ?

·         उत्तर: घणघणाट (मंदिरातल्या घंटेचा घणघणाट असतो.)

१७. रक्ताची : भळभळ :: अश्रूंची : ?

·         उत्तर: घळघळ (अश्रू गालावरून घळघळ वाहतात.)

१८. बांगड्यांचा : किणकिणाट :: झऱ्याचे : ?

·         उत्तर: झुळझुळ (झरा संथपणे वाहताना झुळझुळ असा आवाज येतो.)

१९. पावसाची : रिपरिप/रिमझिम :: वाऱ्याची : ?

·         उत्तर: झुळूक किंवा घोंघावणे (वारा सुटला की तो घोंघावतो.)

२०. पक्षांचा : चिवचिवाट :: माणसांची : ?

·         उत्तर: कुजबुज किंवा वटवट (माणसे हळू बोलली तर कुजबुज आणि मोठ्याने बोलली तर वटवट/गोंधळ.)

मराठीतील २० प्रसिद्ध साहित्यिक आणि त्यांची टोपणनावे

क्र.	टोपणनाव / उपाधी	साहित्यिकाचे मूळ नाव
१	केशवसुत (आधुनिक मराठी कवितेचे जनक)	कृष्णाजी केशव दामले
२	कुसुमाग्रज	विष्णू वामन शिरवाडकर (वि. वा. शिरवाडकर)
३	बालकवी (निसर्गकवी)	त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे
४	गोविंदाग्रज (तसेच 'बाळराम')	राम गणेश गडकरी
५	केशवकुमार	प्रल्हाद केशव अत्रे (आचार्य अत्रे)
६	महाराष्ट्र कवी	यशवंत दिनकर पेंढारकर
७	कवी 'ग्रेस'	माणिक सीताराम गोडघाटे
८	विंदा करंदीकर	गोविंद विनायक करंदीकर
९	आरती प्रभू	चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर
१०	कवी 'बी'	नारायण मुरलीधर गुप्ते
११	माधव ज्युलियन	माधव त्र्यंबक पटवर्धन
१२	अनिल (दशपदी या काव्यप्रकाराचे जनक)	आत्माराम रावजी देशपांडे
१३	रानकवी	नारायण धोंडो महानोर (ना. धों. महानोर)
१४	दत्त	दत्तात्रय कोंडो घाटे
१५	अज्ञातवासी	दिनकर गंगाधर केळकर
१६	ठणठणपाळ	जयवंत दळवी
१७	माधवानुज	काशिनाथ हरी मोडक
१८	शाहीर अमरशेख	महबूब हुसेन पटेल
१९	राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज	माणिक बंडोजी ठाकूर
२०	संत गाडगेबाबा	डेबूजी झिंगराजी जानोरकर

अभ्यासासाठी खास टीप: यातील 'केशवसुत', 'केशवकुमार' आणि 'कुसुमाग्रज' या तीन नावांवर परीक्षेत खूप वेळा गोंधळ उडतो.

• केशवसुत = दामले
• केशवकुमार = अत्रे
• कुसुमाग्रज = शिरवाडकर

ही तीन नावे विशेष लक्ष देऊन पाठ करा!

सुपर ट्रिक: 'म्हणून' हा शब्द नेमका उद्देश दाखवतो की परिणाम?

परीक्षेत 'म्हणून', 'यास्तव', 'सबब' हे शब्द दोन वेगवेगळ्या प्रकारे विचारले जातात. ते सेकंदात कसे ओळखायचे याची ही ट्रिक आहे:

१. उद्देशबोधक (Purpose): पहिल्या वाक्यात एखादा 'हेतू' किंवा 'इच्छा' असते आणि दुसऱ्या वाक्यात तो हेतू पूर्ण करण्यासाठी केलेली 'कृती' असते.

·         ट्रिक: पहिल्या वाक्यातील क्रियापद सहसा 'व्हावे, मिळावे, जावे, करावे' (विद्यार्थी) असे असते. (उदा. पास व्हावे, म्हणून तो अभ्यास करतो).

२. परिणामबोधक (Result): पहिल्या वाक्यात एखादी घटना आधीच घडून गेलेली असते आणि दुसऱ्या वाक्यात त्याचा 'परिणाम' दिसतो.

·         ट्रिक: (उदा. त्याने अभ्यास केला, म्हणून तो पास झाला).

(तुमच्या प्रश्नात: काम पूर्ण व्हावे (हा हेतू/उद्देश होता), म्हणून वेग वाढवला. म्हणून तो उद्देशबोधक आहे!)

उभयान्वयी अव्यय: १० सराव प्रश्न आणि ट्रिक्स

१. 'शरीर सुदृढ राहावे, म्हणून तो रोज व्यायाम करतो.' - या वाक्यातील उभयान्वयी अव्ययाचा प्रकार ओळखा. (१) परिणामबोधक (२) उद्देशबोधक (३) कारणबोधक (४) स्वरूपबोधक

·         उत्तर: (२) उद्देशबोधक

·         💡 ट्रिक: शरीर सुदृढ ठेवणे हा त्याचा 'उद्देश' आहे आणि त्यासाठी व्यायामाची 'कृती' केली आहे.

२. 'तो आजारी होता, म्हणून तो शाळेत आला नाही.' - प्रकार ओळखा. (१) उद्देशबोधक (२) विकल्पबोधक (३) परिणामबोधक (४) समुच्चयबोधक

·         उत्तर: (३) परिणामबोधक

·         💡 ट्रिक: तो शाळेत आला नाही, हा आजारी असल्याचा 'परिणाम' आहे. (इथे काही हेतू नाहीये).

३. 'स्पर्धेत पहिला क्रमांक मिळावा, यास्तव तिने जीवतोडून सराव केला.' - प्रकार ओळखा. (१) उद्देशबोधक (२) कारणबोधक (३) परिणामबोधक (४) संकेतबोधक

·         उत्तर: (१) उद्देशबोधक

·         💡 ट्रिक: 'मिळावा' ही इच्छा/उद्देश आहे. उद्देश दाखवण्यासाठी 'म्हणून' प्रमाणेच 'यास्तव' हा शब्दही वापरला जातो.

४. 'वाटेत गाडी बिघडली, सबब मला यायला उशीर झाला.' - प्रकार ओळखा. (१) उद्देशबोधक (२) स्वरूपबोधक (३) कारणबोधक (४) परिणामबोधक

·         उत्तर: (४) परिणामबोधक

·         💡 ट्रिक: गाडी बिघडली, याचा परिणाम काय झाला? उशीर झाला. इथे 'सबब' हा शब्द 'म्हणून' च्या अर्थाने आला आहे.

५. पुढीलपैकी 'कारणबोधक' वाक्य कोणते? (१) तो पास झाला, कारण त्याने खूप अभ्यास केला होता. (२) पास व्हावे, म्हणून तो अभ्यास करतो. (३) त्याने अभ्यास केला, म्हणून तो पास झाला. (४) तो अभ्यास करेल तर पास होईल.

·         उत्तर: (१) तो पास झाला, कारण त्याने खूप अभ्यास केला होता.

·         💡 ट्रिक: जेव्हा दुसऱ्या वाक्यात पहिल्या घटनेचे स्पष्टीकरण (कारण) दिले जाते, तेव्हा ते 'कारणबोधक' असते.

६. 'पोटाची खळगी भरावी, म्हणून तो शहरात गेला.' - या वाक्याचा प्रकार कोणता? (१) परिणामबोधक वाक्य (२) उद्देशबोधक मिश्र वाक्य (३) कारणबोधक वाक्य (४) केवळ वाक्य

·         उत्तर: (२) उद्देशबोधक मिश्र वाक्य

·         💡 ट्रिक: पोटाची खळगी भरणे (पैसे कमावणे) हा त्याचा शहरात जाण्यामागचा 'उद्देश' आहे. (उद्देशबोधक वाक्ये ही नेहमी 'मिश्र वाक्ये' असतात).

७. 'पाऊस वेळेवर पडला, म्हणून शेतकरी सुखावला.' - प्रकार ओळखा. (१) उद्देशबोधक (२) कारणबोधक (३) परिणामबोधक (४) विकल्पबोधक

·         उत्तर: (३) परिणामबोधक

·         💡 ट्रिक: शेतकऱ्याचे सुखावणे हा पाऊस पडल्याचा 'परिणाम' आहे.

८. पुढीलपैकी 'उद्देशबोधक' वाक्य कोणते? (१) पैसे नाहीत, याकरिता त्याने पायी प्रवास केला. (२) वेळेत पोहचावे, याकरिता त्याने टॅक्सी केली. (३) त्याने टॅक्सी केली, कारण त्याला वेळेत पोहचायचे होते. (४) टॅक्सी मिळाली नाही, म्हणून तो पायी आला.

·         उत्तर: (२) वेळेत पोहचावे, याकरिता त्याने टॅक्सी केली.

·         💡 ट्रिक: वेळेत पोहोचणे हा हेतू आहे आणि टॅक्सी करणे ही कृती. 'याकरिता' हा शब्द उद्देश दाखवतो. (वाक्य १ आणि ४ परिणामबोधक आहेत, तर वाक्य ३ कारणबोधक आहे).

९. 'कुस्तीत जिंकता यावे, या उद्देशाने तो रोज आखाड्यात घाम गाळतो.' यात कोणते अव्यय लपलेले आहे? (१) म्हणून (२) कारण (३) आणि (४) किंवा

·         उत्तर: (१) म्हणून

·         💡 ट्रिक: 'या उद्देशाने' ऐवजी आपण "जिंकता यावे, म्हणून तो रोज आखाड्यात जातो" असे वापरू शकतो.

१०. 'त्याने भरपूर अभ्यास केला, म्हणून तो पास झाला.' या वाक्याचे 'उद्देशबोधक' वाक्यात कसे रूपांतर होईल? (१) तो पास झाला, कारण त्याने भरपूर अभ्यास केला. (२) तो अभ्यास करेल, तेव्हा पास होईल. (३) पास व्हावे, म्हणून त्याने भरपूर अभ्यास केला. (४) अभ्यास केला असता तर तो पास झाला असता.

·         उत्तर: (३) पास व्हावे, म्हणून त्याने भरपूर अभ्यास केला.

·         💡 ट्रिक: मूळ वाक्य परिणामबोधक आहे. त्याला उद्देशबोधक करताना पहिली कृती हेतूमध्ये बदलावी लागते (पास 'व्हावे').

काळाची 'सुपर मास्टर ट्रिक' (ही १ ट्रिक पाठ केली की सगळे प्रश्न सुटतील):

काळ ओळखण्यासाठी फक्त वाक्याच्या शेवटच्या २ शब्दांवर (क्रियापदावर) लक्ष केंद्रित करा:

१. वर्तमानकाळ (Present):

·         साधा: शेवटी तो/ती/ते/तात (उदा. खेळतो)

·         अपूर्ण: 'त' + आहे / आहेत (उदा. खेळत आहे)

·         पूर्ण: ला/ली/ले/ल्या + आहे / आहेत (उदा. खेळला आहे)

·         रीती: 'त' + असतो / असते (उदा. खेळत असतो)

२. भूतकाळ (Past):

·         साधा: शेवटी ला/ली/ले/लो/ल्या (उदा. खेळला, गेली)

·         अपूर्ण: 'त' + होता / होती (उदा. खेळत होता)

·         पूर्ण: ला/ली/ले/ल्या + होता / होती (उदा. खेळला होता)

·         रीती: 'त' + असे (उदा. खेळत असे)

३. भविष्यकाळ (Future):

·         साधा: शेवटी ल/एल/न/ईन (उदा. खेळेल, जाईन)

·         अपूर्ण: 'त' + असेल / असतील (उदा. खेळत असेल)

·         पूर्ण: ला/ली/ले/ल्या + असेल (उदा. खेळला असेल)

·         रीती: 'त' + जाईल (उदा. खेळत जाईल)

काळ ओळखणे: १५ सराव प्रश्न आणि ट्रिक्स

१. 'मुले मैदानावर क्रिकेट खेळत आहेत.' - या वाक्याचा काळ ओळखा. (१) अपूर्ण भूतकाळ (२) साधा वर्तमानकाळ (३) पूर्ण वर्तमानकाळ (४) अपूर्ण वर्तमानकाळ

·         उत्तर: (४) अपूर्ण वर्तमानकाळ

·         💡 ट्रिक: 'खेळत आहेत' म्हणजे क्रिया आत्ता चालू (अपूर्ण) आहे आणि 'आहेत' मुळे वर्तमानकाळ.

२. 'तो नेहमी खोटे बोलत असतो.' - काळ ओळखा. (१) अपूर्ण वर्तमानकाळ (२) रीती वर्तमानकाळ (३) साधा वर्तमानकाळ (४) रीती भूतकाळ

·         उत्तर: (२) रीती वर्तमानकाळ

·         💡 ट्रिक: 'बोलत असतो' यातून त्याची नेहमीची 'सवय/रीती' दिसते आणि 'असतो' मुळे वर्तमानकाळ.

३. 'पोलिसांनी चोराला पकडले.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण भूतकाळ (२) साधा वर्तमानकाळ (३) साधा भूतकाळ (४) अपूर्ण भूतकाळ

·         उत्तर: (३) साधा भूतकाळ

·         💡 ट्रिक: क्रियापद एकाच शब्दाचे (पकडले) आहे आणि क्रिया नुकतीच घडून गेली आहे. (येथे 'होता/होते' लागलेले नाही, म्हणून हा 'साधा' भूतकाळ).

४. 'आजी रोज मंदिरात जात असे.' - काळ ओळखा. (१) रीती वर्तमानकाळ (२) अपूर्ण भूतकाळ (३) रीती भूतकाळ (४) साधा भूतकाळ

·         उत्तर: (३) रीती भूतकाळ

·         💡 ट्रिक: 'जात असे' यातून भूतकाळातील सवय (रीती) दिसते. 'असे' हा शब्द नेहमी रीती भूतकाळ दाखवतो.

५. 'मी काल सिनेमा पाहिला होता.' - काळ ओळखा. (१) साधा भूतकाळ (२) पूर्ण भूतकाळ (३) अपूर्ण भूतकाळ (४) पूर्ण वर्तमानकाळ

·         उत्तर: (२) पूर्ण भूतकाळ

·         💡 ट्रिक: 'पाहिला होता' म्हणजे क्रिया भूतकाळात 'पूर्ण' झाली होती.

६. 'उद्या मी पुण्याला जाईन.' - काळ ओळखा. (१) साधा भविष्यकाळ (२) अपूर्ण भविष्यकाळ (३) रीती भविष्यकाळ (४) पूर्ण भविष्यकाळ

·         उत्तर: (१) साधा भविष्यकाळ

·         💡 ट्रिक: 'जाईन' या एकाच शब्दावरून पुढे घडणाऱ्या गोष्टीचा (भविष्यकाळाचा) बोध होतो.

७. 'तिने सुरेल गाणे गायले आहे.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण भूतकाळ (२) अपूर्ण वर्तमानकाळ (३) साधा वर्तमानकाळ (४) पूर्ण वर्तमानकाळ

·         उत्तर: (४) पूर्ण वर्तमानकाळ

·         💡 ट्रिक: 'गायले आहे' म्हणजे गाण्याची क्रिया आत्ताच (वर्तमानकाळात) 'पूर्ण' झाली आहे.

८. 'काल संध्याकाळी खूप पाऊस पडत होता.' - काळ ओळखा. (१) अपूर्ण भूतकाळ (२) पूर्ण भूतकाळ (३) साधा भूतकाळ (४) रीती भूतकाळ

·         उत्तर: (१) अपूर्ण भूतकाळ

·         💡 ट्रिक: 'पडत होता' म्हणजे भूतकाळात क्रिया चालू (अपूर्ण) होती.

९. 'सूर्य पूर्वेला उगवतो.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण वर्तमानकाळ (२) साधा वर्तमानकाळ (३) अपूर्ण वर्तमानकाळ (४) साधा भूतकाळ

·         उत्तर: (२) साधा वर्तमानकाळ

·         💡 ट्रिक: 'उगवतो'. त्रिकालबाधित सत्य (Universal Truth) नेहमी 'साध्या वर्तमानकाळात' असते.

१०. 'त्याने सर्व कामे संपवली असतील.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण वर्तमानकाळ (२) साधा भविष्यकाळ (३) पूर्ण भविष्यकाळ (४) अपूर्ण भविष्यकाळ

·         उत्तर: (३) पूर्ण भविष्यकाळ

·         💡 ट्रिक: 'संपवली असतील' म्हणजे भविष्यात ती क्रिया 'पूर्ण' झालेली असेल असा अंदाज आहे.

११. 'मी रोज पहाटे व्यायाम करत जाईन.' - काळ ओळखा. (१) रीती भूतकाळ (२) रीती भविष्यकाळ (३) साधा भविष्यकाळ (४) अपूर्ण भविष्यकाळ

·         उत्तर: (२) रीती भविष्यकाळ

·         💡 ट्रिक: 'करत जाईन' म्हणजे भविष्यात सवय म्हणून एखादी गोष्ट करत राहणे (रीती).

१२. 'गाडी नुकतीच स्टेशनवर आली आहे.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण भूतकाळ (२) साधा वर्तमानकाळ (३) पूर्ण वर्तमानकाळ (४) अपूर्ण वर्तमानकाळ

·         उत्तर: (३) पूर्ण वर्तमानकाळ

·         💡 ट्रिक: 'आली आहे' म्हणजे येण्याची क्रिया आत्ताच 'पूर्ण' झाली आहे.

१३. 'तोपर्यंत ती अभ्यास करत असेल.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण भविष्यकाळ (२) अपूर्ण भविष्यकाळ (३) साधा भविष्यकाळ (४) रीती वर्तमानकाळ

·         उत्तर: (२) अपूर्ण भविष्यकाळ

·         💡 ट्रिक: 'करत असेल' म्हणजे भविष्यातील एका ठराविक वेळी तिची क्रिया चालू (अपूर्ण) असेल.

१४. 'भारताने विश्वचषक जिंकला.' - काळ ओळखा. (१) पूर्ण भूतकाळ (२) अपूर्ण वर्तमानकाळ (३) साधा भूतकाळ (४) साधा वर्तमानकाळ

·         उत्तर: (३) साधा भूतकाळ

·         💡 ट्रिक: 'जिंकला'. एकच क्रियापद आहे आणि कृती घडून गेली आहे. (जिंकला होता असे असते तर तो पूर्ण भूतकाळ झाला असता).

१५. 'पक्षी आकाशात उडत असतात.' - काळ ओळखा. (१) साधा वर्तमानकाळ (२) रीती वर्तमानकाळ (३) पूर्ण वर्तमानकाळ (४) अपूर्ण भूतकाळ

·         उत्तर: (२) रीती वर्तमानकाळ

·         💡 ट्रिक: 'उडत असतात' यातून सवय किंवा रीती (Routine) दिसते आणि 'असतात' मुळे वर्तमानकाळ.

ही ट्रिक आणि १५ प्रश्न एकदा लिहून काढा. काळाचा प्रश्न तुमचा कधीच चुकणार नाही! आता आपण तुमच्या प्रश्नपत्रिकेतील १८ व्या प्रश्नाकडे (द्वंद्व समास) वळायचे का?

समासाची 'सुपर मास्टर ट्रिक' (हा छोटा तक्ता पाठ करा, उत्तर कधीच चुकणार नाही):

भाग १: अव्ययीभाव समास (पहिले पद मुख्य)

१. 'प्रतिदिन' या शब्दाचा समास ओळखा.

(१) तत्पुरुष (२) अव्ययीभाव (३) द्वंद्व (४) बहुव्रीही

• उत्तर: (२) अव्ययीभाव
• 💡 ट्रिक: शब्दाच्या सुरुवातीला 'प्रति' लागला आहे (प्रतिदिन = प्रत्येक दिवशी).

२. 'आमरण' या शब्दाचा योग्य समास कोणता?

(१) द्वंद्व (२) बहुव्रीही (३) अव्ययीभाव (४) तत्पुरुष

• उत्तर: (३) अव्ययीभाव
• 💡 ट्रिक: शब्दाच्या सुरुवातीला 'आ' हा उपसर्ग आहे (आमरण = मरेपर्यंत).

३. 'तो गावोगावी फिरून काम करतो.' - अधोरेखित शब्दाचा समास ओळखा.

(१) अव्ययीभाव (२) कर्मधारय (३) द्विगु (४) वैकल्पिक द्वंद्व

• उत्तर: (१) अव्ययीभाव
• 💡 ट्रिक: एकाच शब्दाची दुरुक्ती (Repetition) झाली असेल (उदा. गावोगावी, गल्लोगल्ली, पालोपाली), तर तो नेहमी अव्ययीभाव समास असतो.

४. 'यथाशक्ती' या शब्दाचा विग्रह कसा होईल?

(१) शक्ती आणि युक्ती (२) शक्तीप्रमाणे (३) शक्तीशिवाय (४) शक्तीचा अभाव

• उत्तर: (२) शक्तीप्रमाणे
• 💡 ट्रिक: 'यथा' चा अर्थ 'त्याप्रमाणे' असा होतो. (यथाशक्ती = शक्तीप्रमाणे, मतीप्रमाणे = यथामती). हा अव्ययीभाव समास आहे.

५. 'दररोज' या शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

(१) तत्पुरुष (२) अव्ययीभाव (३) बहुव्रीही (४) द्वंद्व

• उत्तर: (२) अव्ययीभाव
• 💡 ट्रिक: शब्दाच्या सुरुवातीला 'दर' लागला आहे (दररोज = प्रत्येक दिवशी).

भाग २: तत्पुरुष समास (दुसरे पद मुख्य - यातच कर्मधारय व द्विगु येतात)

६. 'राजपुत्र' या शब्दाचा समास ओळखा.

(१) अव्ययीभाव (२) द्वंद्व (३) विभक्ती तत्पुरुष (४) बहुव्रीही

• उत्तर: (३) विभक्ती तत्पुरुष
• 💡 ट्रिक: विग्रह करताना 'राजाचा पुत्र' असा 'चा' (विभक्ती प्रत्यय) लागतो, म्हणून हा विभक्ती तत्पुरुष आहे.

७. 'ऋणमुक्त' या शब्दाचा योग्य समास विग्रह ओळखा.

(१) ऋणाने मुक्त (२) ऋणातून मुक्त (३) ऋण आणि मुक्त (४) ऋणासाठी मुक्त

• उत्तर: (२) ऋणातून मुक्त
• 💡 ट्रिक: 'तून' (ऊन-हून = पंचमी विभक्ती) प्रत्यय लागतो, म्हणून हा पंचमी तत्पुरुष समास आहे.

८. 'त्रिभुवन' या शब्दाचा समास कोणता?

(१) द्विगु समास (२) द्वंद्व समास (३) बहुव्रीही समास (४) अव्ययीभाव समास

• उत्तर: (१) द्विगु समास
• 💡 ट्रिक: शब्दाच्या सुरुवातीला जर कोणतीही 'संख्या' (Number) आली (उदा. त्रिभुवन = तीन, पंचवटी = पाच, नवरात्र = नऊ), तर तो तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार असणारा 'द्विगु समास' असतो.

९. 'महादेव' या शब्दाचा समास ओळखा.

(१) द्विगु (२) कर्मधारय तत्पुरुष (३) बहुव्रीही (४) अव्ययीभाव

• उत्तर: (२) कर्मधारय तत्पुरुष
• 💡 ट्रिक: जेव्हा पहिले पद विशेषण असते (महान असा देव = महादेव), तेव्हा तो 'कर्मधारय समास' असतो (उदा. नीलकमल, घनश्याम).

१०. 'चोरभय' या शब्दाचा समास कोणता?

(१) तृतीया तत्पुरुष (२) चतुर्थी तत्पुरुष (३) पंचमी तत्पुरुष (४) षष्ठी तत्पुरुष

• उत्तर: (३) पंचमी तत्पुरुष
• 💡 ट्रिक: विग्रह करताना 'चोरापासून भय' असा होतो. कशापासून तरी भीती किंवा दुरावा दाखवण्यासाठी पंचमी विभक्ती (पासून/तून) वापरतात.

भाग ३: द्वंद्व समास (दोन्ही पदे मुख्य)

११. 'पापपुण्य' या शब्दाचा अचूक समास प्रकार सांगा.

(१) इतरेतर द्वंद्व (२) वैकल्पिक द्वंद्व (३) समाहार द्वंद्व (४) द्विगु

• उत्तर: (२) वैकल्पिक द्वंद्व
• 💡 ट्रिक: दोन विरुद्धार्थी शब्द एकत्र आले की तो 'वैकल्पिक द्वंद्व' असतो. कारण माणूस एकतर पाप करेल 'किंवा' पुण्य, दोन्ही एकत्र नाही (विग्रह: पाप किंवा पुण्य).

१२. 'भाजीपाला' या शब्दाचा समास ओळखा.

(१) इतरेतर द्वंद्व (२) वैकल्पिक द्वंद्व (३) समाहार द्वंद्व (४) बहुव्रीही

• उत्तर: (३) समाहार द्वंद्व
• 💡 ट्रिक: जेव्हा शब्दाचा अर्थ फक्त तोच नसून, त्या जातीच्या इतर सर्व वस्तूंचा त्यात समावेश होतो, तेव्हा तो 'समाहार द्वंद्व' असतो. (भाजीपाला = भाजी, पाला आणि तत्सम इतर वस्तू).

१३. 'विटीदांडू' या शब्दाचा समास कोणता?

(१) इतरेतर द्वंद्व (२) वैकल्पिक द्वंद्व (३) समाहार द्वंद्व (४) कर्मधारय

• उत्तर: (१) इतरेतर द्वंद्व
• 💡 ट्रिक: विग्रह करताना 'आणि' किंवा 'व' वापरावे लागते. (विटी आणि दांडू - खेळताना दोन्ही गोष्टी एकत्र लागतात, म्हणून इतरेतर).

१४. 'खरेखोटे' या शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

(१) इतरेतर द्वंद्व (२) वैकल्पिक द्वंद्व (३) समाहार द्वंद्व (४) अव्ययीभाव

• उत्तर: (२) वैकल्पिक द्वंद्व
• 💡 ट्रिक: खरे किंवा खोटे (दोन्ही गोष्टी परस्पर विरोधी आहेत, म्हणून विकल्प/ऑप्शन आला).

१५. 'चहापाणी' या शब्दाचा योग्य समास कोणता?

(१) समाहार द्वंद्व (२) वैकल्पिक द्वंद्व (३) इतरेतर द्वंद्व (४) तत्पुरुष

• उत्तर: (१) समाहार द्वंद्व
• 💡 ट्रिक: चहापाणी म्हणजे नुसता चहा आणि पाणी नाही, तर त्यासोबत बिस्किट किंवा फराळाचे इतर पदार्थही येतात, म्हणून हा समाहार द्वंद्व आहे.

भाग ४: बहुव्रीही समास (तिसऱ्याच पदाचा बोध - देवांची नावे)

१६. 'गजानन' या शब्दाचा समास ओळखा.

(१) तत्पुरुष (२) द्वंद्व (३) बहुव्रीही (४) अव्ययीभाव

• उत्तर: (३) बहुव्रीही
• 💡 ट्रिक: गजाचे (हत्तीचे) आनन (मुख) आहे ज्याला असा तो 'गणपती'. दोनही पदांवरून तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध झाला.

१७. 'नीलकंठ' हे कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?

(१) बहुव्रीही समास (२) कर्मधारय समास (३) द्विगु समास (४) द्वंद्व समास

• उत्तर: (१) बहुव्रीही समास
• 💡 ट्रिक: निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो 'शंकर'. (टीप: जर पर्यायात बहुव्रीही नसेल, तरच हा कर्मधारय लिहायचा, अन्यथा नेहमी बहुव्रीहीला पहिले प्राधान्य द्यावे).

१८. 'लंबोदर' या शब्दाचा समास विग्रह कसा होईल?

(१) लांब असे उदर (२) लांब आहे उदर ज्याचे असा तो (३) लांब आणि उदर (४) उदरचे लांब

• उत्तर: (२) लांब आहे उदर ज्याचे असा तो
• 💡 ट्रिक: लंबोदर म्हणजे सुद्धा 'गणपती'. बहुव्रीही समासाच्या विग्रहाच्या शेवटी 'ज्याचा, ज्याला, ज्याचे, असा तो' असे शब्द येतात.

१९. 'चक्रपाणी' या शब्दाचा समास कोणता?

(१) अव्ययीभाव (२) तत्पुरुष (३) द्वंद्व (४) बहुव्रीही

• उत्तर: (४) बहुव्रीही
• 💡 ट्रिक: चक्र आहे पाणी (हातात) ज्याच्या असा तो 'विष्णू'.

२०. 'जितात्मा' या शब्दाचा समास ओळखा.

(१) बहुव्रीही (२) कर्मधारय (३) द्विगु (४) तत्पुरुष

• उत्तर: (१) बहुव्रीही
• 💡 ट्रिक: जिंकला आहे आत्मा ज्याने असा तो 'साधू किंवा प्रज्ञावंत पुरुष'. इथेही तिसऱ्याच व्यक्तीचे वैशिष्ट्य सांगितले आहे.

सुपर ट्रिक: वाक्प्रचाराचा प्रश्न कसा सोडवायचा?

वाक्याचा अर्थ नीट समजून घ्या. वाक्यात 'दुःख, आनंद, राग, मारामारी की फसवणूक' यापैकी कोणता भाव आहे हे ओळखा आणि त्यानुसार पर्याय निवडा. वाक्प्रचाराचा शब्दशः अर्थ कधीच घेऊ नका (उदा. रक्ताचे पाणी करणे म्हणजे खरेच रक्त काढून त्याचे पाणी करणे नव्हे, तर खूप कष्ट करणे).

तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे, परीक्षेसाठी अतिशय महत्त्वाचे आणि वारंवार विचारले जाणारे २० वाक्प्रचार व त्यांचे सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. चारही बाजूंनी एकाच वेळी संकटे आली की माणसाचे . . . . . (१) उखळ पांढरे होते (२) आभाळ फाटते (३) दाती तृण धरतो (४) हात टेकतो

·         उत्तर: (२) आभाळ फाटते

·         💡 ट्रिक: जेव्हा चारही बाजूंनी संकटे येतात (उदा. अतिवृष्टी, कर्ज, आजारपण), तेव्हा कुठे कुठे लक्ष देणार? यालाच 'आभाळ फाटणे' (सर्व बाजूंनी संकट येणे) म्हणतात.

२. अचानक लॉटरी लागल्यामुळे रामाचे . . . . . (१) उखळ पांढरे झाले (२) कपाळ फुटले (३) आभाळ फाटले (४) जिवाचे रान झाले

·         उत्तर: (१) उखळ पांढरे झाले

·         💡 ट्रिक: उखळ पांढरे होणे म्हणजे 'अचानक खूप मोठा आर्थिक फायदा होणे'. (पूर्वी धान्याऐवजी उखळात पैसे कांडायला मिळाले की उखळ पांढरे व्हायचे, यावरून हा वाक्प्रचार आला).

३. श्रीमंतीचा माज आल्यावर काही लोक पैशांचे . . . . . (१) रक्ताचे पाणी करतात (२) अत्तराचे दिवे जाळतात (३) कंबर कसतात (४) हात टेकतात

·         उत्तर: (२) अत्तराचे दिवे जाळतात

·         💡 ट्रिक: अत्तर खूप महाग असते. दिव्यामध्ये तेलाऐवजी अत्तर जाळणे म्हणजे पैशांची 'अतोनात उधळपट्टी' करणे.

४. भारतीय क्रिकेट संघाने फायनलमध्ये प्रतिस्पर्ध्याला . . . . . (१) पाणी पाजले (२) पाणी सोडले (३) हात टेकले (४) मुठभर मास वाढवले

·         उत्तर: (१) पाणी पाजले

·         💡 ट्रिक: पाणी पाजणे म्हणजे 'दारुण पराभव करणे'. समोरच्याला रडकुंडीला आणणे.

५. हरवलेली सोन्याची अंगठी परत मिळण्याची आशा संपल्याने मी तिच्यावर . . . . . (१) पाणी पाजले (२) पाणी सोडले (३) उखळ पांढरे केले (४) हात टेकले

·         उत्तर: (२) पाणी सोडले

·         💡 ट्रिक: एखाद्या गोष्टीवर 'पाणी सोडणे' म्हणजे त्या गोष्टीची 'आशा सोडून देणे' किंवा त्यावरील हक्क सोडणे. (पाणी पाजणे आणि पाणी सोडणे यातला फरक नीट लक्षात ठेवा).

६. मुलाला यशस्वी करण्यासाठी आई-वडिलांनी . . . . . (१) हात टेकले (२) रक्ताचे पाणी केले (३) अत्तराचे दिवे जाळले (४) खडे चारले

·         उत्तर: (२) रक्ताचे पाणी केले

·         💡 ट्रिक: रक्ताचे पाणी करणे म्हणजे 'अतिशय काबाडकष्ट करणे'.

७. पोलिसांच्या . . . . . चोराने पळ काढला. (१) हातावर तुरी देऊन (२) डोळ्यांत धूळ फेकून (३) कपाळ मोक्ष करून (४) चौदावे रत्न दाखवून

·         उत्तर: (१) हातावर तुरी देऊन

·         💡 ट्रिक: हातावर तुरी देणे म्हणजे 'डोळ्यांदेखत फसवून निसटून जाणे'. (शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून सुटताना औरंगजेबाच्या हातावर तुरी दिल्या होत्या).

८. शिक्षकांनी सर्वांसमोर कौतुक केल्यावर रोहनचे . . . . . (१) उखळ पांढरे झाले (२) मूठभर मास वाढले (३) आभाळ फाटले (४) हात टेकले

·         उत्तर: (२) मूठभर मास वाढले

·         💡 ट्रिक: मूठभर मास वाढणे म्हणजे 'खूप स्तुती झाल्याने अतिशय आनंद होणे/हुरळून जाणे'.

९. शिवाजी महाराजांच्या सैन्यासमोर अखेर शत्रूने . . . . . (१) पाठ थोपटली (२) दाती तृण धरले (३) आभाळ फाटले (४) कंबर कसली

·         उत्तर: (२) दाती तृण धरले

·         💡 ट्रिक: दाती तृण धरणे म्हणजे 'शरण जाणे'. (पूर्वीच्या काळी शरण जाताना तोंडात गवताची काडी धरण्याची पद्धत होती).

१०. परीक्षेची तारीख जवळ आल्यामुळे आता विद्यार्थ्यांनी . . . . . (१) कंबर कसली पाहिजे (२) पाठ फिरवली पाहिजे (३) पाणी सोडले पाहिजे (४) दाती तृण धरले पाहिजे

·         उत्तर: (१) कंबर कसली पाहिजे

·         💡 ट्रिक: कंबर कसणे म्हणजे कोणत्याही कठीण प्रसंगाला सामोरे जाण्यासाठी 'पूर्णपणे तयार असणे'.

११. कारगिल युद्धात भारतीय जवानांनी शत्रूला . . . . . (१) मुठभर मास वाढवले (२) खडे चारले (३) पाठ थोपटली (४) आभाळ फाटले

·         उत्तर: (२) खडे चारले

·         💡 ट्रिक: खडे चारणे म्हणजे 'धुव्वा उडवणे किंवा सडकून पराभव करणे'.

१२. सततच्या दुष्काळाला कंटाळून अखेर शेतकऱ्याने . . . . . (१) हात टेकले (२) कंबर कसली (३) रक्ताचे पाणी केले (४) जिवाचे रान केले

·         उत्तर: (१) हात टेकले

·         💡 ट्रिक: हात टेकणे म्हणजे 'नाईलाज होऊन हार मानणे किंवा प्रयत्न सोडून देणे'.

१३. गरिबीत जन्मलेल्या कलाम साहेबांनी आपल्या कर्तृत्वाने . . . . . (१) आकाशाला गवसणी घातली (२) आभाळ फाटले (३) दाती तृण धरले (४) हात टेकले

·         उत्तर: (१) आकाशाला गवसणी घातली

·         💡 ट्रिक: आकाशाला गवसणी घालणे म्हणजे 'अशक्यप्राय वाटणारी आणि खूप मोठी गोष्ट साध्य करणे'.

१४. स्वतःचे घर बांधण्यासाठी त्याने रात्रंदिवस . . . . . (१) जिवाचे रान केले (२) आभाळ फाटले (३) खडे चारले (४) पाणी सोडले

·         उत्तर: (१) जिवाचे रान केले

·         💡 ट्रिक: जिवाचे रान करणे म्हणजे स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता 'अतोनात कष्ट करणे'.

१५. पैलवानाच्या नुसत्या दंड थोपटण्यानेच समोरच्याने . . . . . (१) नांगी टाकली (२) कंबर कसली (३) रक्ताचे पाणी केले (४) मूठभर मास वाढवले

·         उत्तर: (१) नांगी टाकली

·         💡 ट्रिक: नांगी टाकणे म्हणजे 'घाबरून माघार घेणे किंवा शरण जाणे' (जसा विंचू घाबरला की नांगी खाली टाकतो).

१६. भोंदू बाबाने भोळ्या लोकांना . . . . . (१) गंडा घातला (२) उखळ पांढरे केले (३) आकाशाला गवसणी घातली (४) खडे चारले

·         उत्तर: (१) गंडा घातला

·         💡 ट्रिक: गंडा घालणे किंवा शेंडीला चुना लावणे म्हणजे 'फसवणूक करणे'.

१७. शेअर बाजारात सर्व पैसे बुडाल्यामुळे त्याचा . . . . . (१) कपाळमोक्ष झाला (२) मूठभर मास वाढले (३) उखळ पांढरे झाले (४) चौदावे रत्न मिळाले

·         उत्तर: (१) कपाळमोक्ष झाला

·         💡 ट्रिक: कपाळमोक्ष होणे म्हणजे 'पूर्णपणे नाश होणे किंवा सर्वस्व गमावणे'.

१८. चुकीच्या मित्रांच्या संगतीमुळे तो परीक्षेत . . . . . (१) तोंडघशी पडला (२) उखळ पांढरे झाले (३) आकाशाला गवसणी घातली (४) मूठभर मास वाढले

·         उत्तर: (१) तोंडघशी पडला

·         💡 ट्रिक: तोंडघशी पडणे म्हणजे 'फजिती होणे किंवा दारुण अपयश येणे'.

१९. छोट्याशा भांडणाचे मोठ्या वादात रूपांतर करून तिने . . . . . (१) राईचा पर्वत केला (२) हातावर तुरी दिली (३) पाणी पाजले (४) अत्तराचे दिवे जाळले

·         उत्तर: (१) राईचा पर्वत केला

·         💡 ट्रिक: 'राई' म्हणजे मोहरीचा दाणा. राईचा पर्वत करणे म्हणजे 'क्षुल्लक गोष्टीला खूप मोठे स्वरूप देणे / फुगवून सांगणे'.

२०. मित्राने व्यवसायात फसवल्यावर अखेर त्याच्या . . . . . (१) डोळ्यांत झणझणीत अंजन पडले (२) डोळ्यांत धूळ फेकली (३) डोळे पांढरे झाले (४) हातावर तुरी दिली

·         उत्तर: (१) डोळ्यांत झणझणीत अंजन पडले

·         💡 ट्रिक: डोळ्यांत अंजन घालणे म्हणजे 'खऱ्या परिस्थितीची जाणीव होणे (भ्रमनिरास होणे)'.

सुपर ट्रिक: विरुद्धार्थी शब्द कसे सोडवायचे?

१. बऱ्याचदा विरुद्धार्थी शब्द तयार करण्यासाठी मूळ शब्दाच्या आधी अ, अन, ना, नि, गैर, बे, सु, दुर् असे उपसर्ग (Prefixes) लावले जातात. (उदा. सतेज x निस्तेज, हजर x गैरहजर).

२. 'अ' लावून विरुद्धार्थी शब्द करताना गडबड करू नका. (उदा. 'अग्रज' चा विरुद्धार्थी 'अ-अग्रज' होत नाही, तर 'अनुज' होतो).

टीईटी (TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जाणारे २० अत्यंत महत्त्वाचे विरुद्धार्थी शब्द आणि त्यांच्या शॉर्ट ट्रिक्स खालीलप्रमाणे आहेत:

१. कृतज्ञ ?

(१) कृतघ्न (२) दयाळू (३) कृपण (४) उपकारी

·         उत्तर: (१) कृतघ्न

·         💡 ट्रिक: 'कृतज्ञ' म्हणजे केलेल्या उपकारांची 'जाणीव ठेवणारा'. तर 'कृतघ्न' म्हणजे उपकार 'विसरणारा'. हा शब्द परीक्षेत सर्वाधिक वेळा विचारला जातो!

२. अग्रज ?

(१) पूर्वज (२) अनुज (३) वंशज (४) ज्येष्ठ

·         उत्तर: (२) अनुज

·         💡 ट्रिक: 'अग्र' म्हणजे आधी जन्मलेला (मोठा भाऊ), आणि 'अनु' म्हणजे नंतर जन्मलेला (लहान भाऊ).

३. प्राचीन ?

(१) जुनाट (२) नवीन (३) अर्वाचीन (४) ऐतिहासिक

·         उत्तर: (३) अर्वाचीन

·         💡 ट्रिक: प्राचीन म्हणजे खूप जुने आणि 'अर्वाचीन' (Arvachin) हा त्याचा खास विरुद्धार्थी शब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'आधुनिक किंवा नवीन' असा होतो.

४. खंडन ?

(१) मंडन (२) अखंडन (३) जोडणे (४) तोडणे

·         उत्तर: (१) मंडन

·         💡 ट्रिक: एखाद्याच्या मताला विरोध करणे म्हणजे 'खंडन' करणे आणि त्या मताला पुष्टी देणे/समर्थन करणे म्हणजे 'मंडन' करणे.

५. ग्राह्य ?

(१) अग्राह्य (२) त्याज्य (३) स्वीकार्य (४) मान्य

·         उत्तर: (२) त्याज्य

·         💡 ट्रिक: 'ग्राह्य' म्हणजे ग्रहण करण्यायोग्य (स्वीकारण्यासारखे), तर 'त्याज्य' म्हणजे त्याग करण्यायोग्य (सोडून देण्यासारखे).

६. विधायक ?

(१) अवधायक (२) विघातक (३) घातक (४) चांगली

·         उत्तर: (२) विघातक

·         💡 ट्रिक: 'विधायक' म्हणजे बांधणी करणारे (चांगले काम), आणि 'विघातक' म्हणजे मोडतोड करणारे (वाईट काम).

७. शाश्वत ?

(१) अशाश्वत (२) नश्वर (३) टिकाऊ (४) कायम

·         उत्तर: (२) नश्वर

·         💡 ट्रिक: 'शाश्वत' म्हणजे कायम टिकणारे (उदा. देव), आणि 'नश्वर' म्हणजे नाश पावणारे (उदा. माणसाचे शरीर).

८. ऐच्छिक ?

(१) अनैच्छिक (२) सक्तीचे (३) अनिवार्य (४) आवश्यक

·         उत्तर: (३) अनिवार्य

·         💡 ट्रिक: 'ऐच्छिक' (Optional) म्हणजे इच्छेनुसार करता येणारे, तर 'अनिवार्य' (Compulsory) म्हणजे जे टाळता येत नाही असे.

९. कृपण ?

(१) उदार (२) भिकारी (३) श्रीमंत (४) कंजूष

·         उत्तर: (१) उदार

·         💡 ट्रिक: कृपण (कंजूष) माणसाच्या विरुद्ध 'उदार' मनाचा माणूस!

१०. सुबोध ?

(१) दुर्बोध (२) अबोध (३) प्रबोधन (४) सोपे

·         उत्तर: (१) दुर्बोध

·         💡 ट्रिक: 'सु' च्या विरुद्ध नेहमी 'दुर्' लागते. (सुबोध = सहज समजणारे, दुर्बोध = समजायला कठीण).

११. अवनती ?

(१) प्रगती (२) उन्नती (३) अधोगती (४) नीती

·         उत्तर: (२) उन्नती

·         💡 ट्रिक: 'अवनती' म्हणजे अधोगती किंवा नुकसान. त्याच्या विरुद्ध 'उन्नती' म्हणजेच प्रगती/विकास.

१२. स्वकीय ?

(१) अस्वकीय (२) परकीय (३) अनोळखी (४) विदेशी

·         उत्तर: (२) परकीय

·         💡 ट्रिक: 'स्व' च्या विरुद्ध नेहमी 'पर' लागते. (स्वकीय = आपले, परकीय = दुसऱ्याचे).

१३. स्तुती ?

(१) निंदा (२) अपमान (३) कौतुक (४) राग

·         उत्तर: (१) निंदा

·         💡 ट्रिक: स्तुती (Praise) म्हणजे कौतुक, तर निंदा म्हणजे एखाद्याची बदनामी करणे.

१४. सुकाळ ?

(१) दुष्काळ (२) अकाळ (३) पाऊस (४) टंचाई

·         उत्तर: (१) दुष्काळ

·         💡 ट्रिक: 'सु' (चांगला) च्या विरुद्ध 'दुष्' (वाईट). सुकाळ म्हणजे भरपूर धान्य असणे आणि दुष्काळ म्हणजे अन्नाची टंचाई.

१५. आरोह ?

(१) अवरोह (२) रोह (३) उतार (४) चढ

·         उत्तर: (१) अवरोह

·         💡 ट्रिक: संगीतात आणि गणितात हा शब्द येतो. आरोह (Ascending) म्हणजे वर चढणे, अवरोह (Descending) म्हणजे खाली उतरणे.

१६. कृत्रिम ?

(१) अकृत्रिम (२) निसर्ग (३) नैसर्गिक (४) बनावट

·         उत्तर: (३) नैसर्गिक

·         💡 ट्रिक: कृत्रिम (Artificial) म्हणजे माणसाने बनवलेले, नैसर्गिक (Natural) म्हणजे निसर्गातून आलेले.

१७. स्वार्थ ?

(१) निस्वार्थ (२) परमार्थ (३) परार्थ (४) अस्वार्थ

·         उत्तर: (२) परमार्थ

·         💡 ट्रिक: स्वार्थ म्हणजे फक्त स्वतःचा विचार करणे. 'परमार्थ' म्हणजे जगाच्या कल्याणाचा (किंवा परमार्थाचा) विचार करणे. (निस्वार्थ हा शब्दही बरोबर आहे, पण परीक्षेत 'परमार्थ' याला पहिले प्राधान्य दिले जाते).

१८. साम्य?

(१) असाम्य (२) भेद (३) फरक (४) वेगळेपण

·         उत्तर: (२) भेद

·         💡 ट्रिक: साम्य म्हणजे दोन गोष्टींमधील सारखेपणा, तर भेद म्हणजे त्यांच्यातील फरक.

१९. सतेज?

(१) तेजहीन (२) निस्तेज (३) अंधार (४) मलूल

·         उत्तर: (२) निस्तेज

·         💡 ट्रिक: 'स' च्या विरुद्ध 'निस्' हा उपसर्ग लागतो. (सतेज = तेजस्वी, निस्तेज = तेज नसलेला).

२०. अलीकडे?

(१) पलीकडे (२) जवळ (३) दूर (४) मागे

·         उत्तर: (१) पलीकडे

·         💡 ट्रिक: अलीकडे (Here/Near) च्या विरुद्ध पलीकडे (There/Across).

सुपर ट्रिक: विस्कळीत अक्षरांवरून 'म्हण' सेकंदात कशी ओळखायची?

१. अक्षरांच्या जंजाळात पूर्ण म्हण शोधत बसू नका. त्या अक्षरांपैकी 'शेवटचे अक्षर' (क्रियापद) कोणते असू शकते, याचा अंदाज लावा. (उदा. वर दिलेल्या अक्षरांत 'येई', 'घरा' असे जोडशब्द लगेच डोळ्यात भरतात). २. एकदा का म्हणीचे शेवटचे दोन शब्द सापडले, की आपल्या वाचनात असलेली म्हण लगेच डोळ्यांसमोर उभी राहते!

याच ट्रिकचा वापर करून, परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या १० अत्यंत महत्त्वाच्या म्हणींचे सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. (मा, ति, अ, थे, ती, ति) या अक्षरांपासून तयार होणाऱ्या म्हणीचा योग्य अर्थ कोणता? (१) अतिशय माती असणे (२) कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट (३) सर्वत्र माती पसरणे (४) मूर्खपणा करणे

·         म्हण: अति तिथे माती

·         उत्तर: (२) कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट

·         💡 ट्रिक: 'माती' आणि 'अति' हे दोन शब्द लगेच ओळखता येतात.

२. (सा, ळे, थें, त, बे, थें, चे, बे) या अक्षरांपासून तयार होणाऱ्या म्हणीचा अर्थ सांगा. (१) पावसाळा सुरू होणे (२) पाण्याचे तळे भरणे (३) थोडे थोडे साठवून मोठी गोष्ट निर्माण होणे (४) अशक्य गोष्ट शक्य करणे

·         म्हण: थेंबे थेंबे तळे साचे

·         उत्तर: (३) थोडे थोडे साठवून मोठी गोष्ट निर्माण होणे

·         💡 ट्रिक: 'थेंबे थेंबे' हा जोडशब्द सापडला की पुढची म्हण आपोआप आठवते.

३. (क, ना, डे, ये, च, अं, ता, वा, ग, ई, ना) या अक्षरांपासून बनणाऱ्या म्हणीचा अर्थ ओळखा. (१) स्वतःला काम न आल्यास परिस्थितीला दोष देणे (२) चांगले नाचता येणे (३) अंगणात नाचणे (४) दुसऱ्याला दोष न देणे

·         म्हण: नाचता येईना अंगण वाकडे

·         उत्तर: (१) स्वतःला काम न आल्यास परिस्थितीला/इतरांना दोष देणे

·         💡 ट्रिक: 'वाकडे' आणि 'नाचता' हे दोन शब्द शोधले की म्हण पूर्ण होते.

४. (सा, का, ळ, त, खे, गा, क, वा, व, ला, ळ) या अक्षरांपासून बनणाऱ्या म्हणीचा योग्य अर्थ कोणता? (१) गावाला वळसा घालणे (२) जवळच असलेली वस्तू सर्वत्र शोधत बसणे (३) गावातून पळून जाणे (४) कंबरेवर कळशी घेणे

·         म्हण: काखेत कळसा गावाला वळसा

·         उत्तर: (२) जवळच असलेली वस्तू सर्वत्र शोधत बसणे

·         💡 ट्रिक: 'वळसा' हा शेवटचा शब्द सापडला की यमक जुळवणारा 'कळसा' लगेच मिळतो.

५. (च, ळा, गा, का, गु, वा, य, ढ, ला, ची, व) या अक्षरांवरून तयार होणाऱ्या म्हणीचा अर्थ काय? (१) गाढवाला गूळ खाऊ घालणे (२) हुशार माणसाला किंमत नसणे (३) मूर्ख माणसाला चांगल्या गोष्टीची किंमत न कळणे (४) अतिशय गोड बोलणे

·         म्हण: गाढवाला गुळाची चव काय

·         उत्तर: (३) मूर्ख माणसाला चांगल्या गोष्टीची किंमत न कळणे

·         💡 ट्रिक: प्राण्याचे नाव 'गाढव' आणि 'गुळाची' हे दोन शब्द ओळखले की उत्तर मिळते.

६. (बों, च्या, रा, उ, चो, ट्या, ल, बा) या अक्षरांपासून तयार होणाऱ्या म्हणीचा योग्य अर्थ सांगा. (१) चोराने चोरी करणे (२) स्वतः चूक करून उलट दुसऱ्यावरच ओरडणे (३) चोराला पकडून मार देणे (४) मोठ्याने बोंबा मारणे

·         म्हण: चोराच्या उलट्या बोंबा

·         उत्तर: (२) स्वतः चूक करून उलट दुसऱ्यावरच ओरडणे (हा तुमच्या मूळ प्रश्नपत्रिकेतील ३ रा पर्याय होता!)

·         💡 ट्रिक: 'चोराच्या' आणि 'बोंबा' हे दोन शब्द शोधायचे.

७. (ळ, उ, र, ट, ण्या, फा, थ, पा, ख, ला, ळ, ख, ळा) या अक्षरांपासून बनणाऱ्या म्हणीचा अर्थ कोणता? (१) नदीला पूर येणे (२) पाण्यात खळखळाट होणे (३) अंगी गुण कमी असणारा माणूस जास्त बडबड/बढाई मारतो (४) शांत माणूस

·         म्हण: उथळ पाण्याला खळखळाट फार

·         उत्तर: (३) अंगी गुण कमी असणारा माणूस जास्त बडबड/बढाई मारतो

·         💡 ट्रिक: 'खळखळाट' हा मोठा शब्द आधी शोधून काढायचा.

८. (वा, स, ल, त, रा, गा, क, ग, य, डी, श, हा, णी) या अक्षरांवरून तयार होणाऱ्या म्हणीचा अर्थ ओळखा. (१) गायीचे वासरू हरवणे (२) अडाणी लोकांमध्ये थोडा हुशार माणूसही शहाणा ठरतो (३) गायीची पूजा करणे (४) शहाण्या माणसाने चूक करणे

·         म्हण: वासरात लंगडी गाय शहाणी

·         उत्तर: (२) अडाणी लोकांमध्ये थोडा हुशार माणूसही शहाणा ठरतो

·         💡 ट्रिक: 'शहाणी' हा शेवटचा शब्द आणि 'गाय' सापडली की म्हण पूर्ण होते.

९. (प, ले, ड, झा, री, ले, प, द, त्र, वि, प) या अक्षरांपासून बनणाऱ्या म्हणीचा योग्य अर्थ कोणता? (१) पदर फाटणे (२) जे वाट्याला आले ते निमूटपणे गोड मानून घेणे (३) पवित्र गोष्ट घडणे (४) संकट येणे

·         म्हण: पदरी पडले पवित्र झाले

·         उत्तर: (२) जे वाट्याला आले ते निमूटपणे गोड मानून घेणे

·         💡 ट्रिक: 'पवित्र झाले' हा जोडशब्द शोधून काढायचा.

१०. (त, ग, उ, ज, रा, ते, से, वे, से, पे, वे) या अक्षरांवरून तयार होणाऱ्या म्हणीचा अर्थ सांगा. (१) जसे कृत्य करावे तसे फळ मिळते (२) शेतात पेरणे (३) बी उगवणे (४) नेहमी चांगले वागणे

·         म्हण: जसे पेरावे तसे उगवते

·         उत्तर: (१) जसे कृत्य करावे तसे फळ मिळते

·         💡 ट्रिक: 'जसे' आणि 'तसे' हे दोन शब्द सापडले की ही म्हण लगेच क्लिक होते.

सुपर ट्रिक: 'उद्देश्य भाग' सेकंदात कसा शोधायचा?

१. नियम १: 'उद्देश्य' म्हणजेच वाक्याचा कर्ता (Subject). क्रियापदाला 'कोण?' किंवा 'काय?' प्रश्न विचारून आधी कर्ता शोधून काढा. २. नियम २: 'उद्देश्य विस्तार' म्हणजेच कर्त्याची विशेषणे. कर्त्याच्या अगदी आधी आलेले आणि कर्त्याबद्दलच माहिती सांगणारे शब्द शोधा. ३. नियम ३: उद्देश्य भाग = कर्त्याची विशेषणे + कर्ता. या दोन गोष्टींमधील शब्दांची बेरीज करा, तुमचे उत्तर कधीच चुकणार नाही!

याच सुपर ट्रिकचा वापर करून, उद्देश्य भागातील शब्द मोजण्याचे १० सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'माझा धाकटा भाऊ आज सकाळीच गावी गेला.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आहेत? (१) दोन (२) तीन (३) चार (४) पाच

·         उत्तर: (२) तीन

·         💡 ट्रिक: जाणारा कोण? 'भाऊ' (कर्ता). भाऊ कसा? 'माझा धाकटा' (विशेषणे). उद्देश्य भाग = माझा + धाकटा + भाऊ = ३ शब्द. (आज सकाळीच गावी = विधेय विभाग).

२. 'शेजारच्या घरातली लहान मुलगी खूप छान गाते.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आले आहेत? (१) चार (२) पाच (३) तीन (४) दोन

·         उत्तर: (१) चार

·         💡 ट्रिक: गाणारी कोण? 'मुलगी' (कर्ता). कोणती मुलगी? 'शेजारच्या घरातली लहान' (विशेषणे). उद्देश्य भाग = शेजारच्या + घरातली + लहान + मुलगी = ४ शब्द.

३. 'काळ्या कुत्र्याने एका माणसाला अचानक चावा घेतला.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात एकूण शब्द किती? (१) एक (२) तीन (३) दोन (४) चार

·         उत्तर: (३) दोन

·         💡 ट्रिक: चावा घेणारा कोण? 'कुत्र्याने' (कर्ता). कोणता कुत्रा? 'काळ्या' (विशेषण). उद्देश्य भाग = काळ्या + कुत्र्याने = २ शब्द.

४. 'तो उंच आणि धिप्पाड पैलवान आखाड्यात उतरला.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आहेत? (१) तीन (२) चार (३) पाच (४) दोन

·         उत्तर: (३) पाच

·         💡 ट्रिक: उतरणारा कोण? 'पैलवान' (कर्ता). कोणता पैलवान? 'तो उंच आणि धिप्पाड' (विशेषणे). उद्देश्य भाग = तो + उंच + आणि + धिप्पाड + पैलवान = ५ शब्द.

५. 'काल रात्री मोठा आवाज झाला.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आहेत? (१) चार (२) तीन (३) दोन (४) एक

·         उत्तर: (३) दोन

·         💡 ट्रिक: होणारा काय? 'आवाज' (कर्ता). कोणता आवाज? 'मोठा' (विशेषण). उद्देश्य भाग = मोठा + आवाज = २ शब्द. (काल रात्री = वेळेचा संदर्भ असल्याने तो विधेय विस्तार आहे).

६. 'माझ्या मित्राची नवीन लाल गाडी काल चोरीला गेली.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात एकूण शब्द किती? (१) तीन (२) चार (३) पाच (४) सहा

·         उत्तर: (३) पाच

·         💡 ट्रिक: जाणारी कोण? 'गाडी' (कर्ता). कोणाची आणि कोणती? 'माझ्या मित्राची नवीन लाल' (विशेषणे). उद्देश्य भाग = माझ्या + मित्राची + नवीन + लाल + गाडी = ५ शब्द.

७. 'हुशार विद्यार्थी नेहमी वर्गात शांत बसतात.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आले आहेत? (१) एक (२) दोन (३) तीन (४) चार

·         उत्तर: (२) दोन

·         💡 ट्रिक: बसणारे कोण? 'विद्यार्थी' (कर्ता). कोणते विद्यार्थी? 'हुशार' (विशेषण). उद्देश्य भाग = हुशार + विद्यार्थी = २ शब्द.

८. 'तो काल मुंबईला गेला.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आहेत? (१) एक (२) दोन (३) तीन (४) चार

·         उत्तर: (१) एक

·         💡 ट्रिक: जाणारा कोण? 'तो' (कर्ता). येथे कर्त्याची कोणतीही विशेषणे आलेली नाहीत. त्यामुळे उद्देश्य भाग = तो = १ शब्द.

९. 'अंगणातील बहरलेले आंब्याचे झाड अचानक कोलमडले.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात किती शब्द आहेत? (१) दोन (२) तीन (३) चार (४) पाच

·         उत्तर: (३) चार

·         💡 ट्रिक: कोलमडणारे काय? 'झाड' (कर्ता). कोणते झाड? 'अंगणातील बहरलेले आंब्याचे' (विशेषणे). उद्देश्य भाग = अंगणातील + बहरलेले + आंब्याचे + झाड = ४ शब्द.

१०. 'भारतातील गरीब आणि कष्टाळू शेतकरी सर्वांचा पोशिंदा आहे.' या वाक्यातील उद्देश्य भागात एकूण शब्द किती? (१) पाच (२) चार (३) सहा (४) तीन

·         उत्तर: (१) पाच

·         💡 ट्रिक: असणारा कोण? 'शेतकरी' (कर्ता). कोणता शेतकरी? 'भारतातील गरीब आणि कष्टाळू' (विशेषणे). उद्देश्य भाग = भारतातील + गरीब + आणि + कष्टाळू + शेतकरी = ५ शब्द.

सुपर ट्रिक: समानार्थी शब्द कसे लक्षात ठेवायचे?

१. बऱ्याचदा शब्दांची फोड केल्यास उत्तर मिळते. (उदा. 'मृगेंद्र' = मृग + इंद्र. प्राण्यांचा राजा म्हणजेच सिंह). २. 'अनल' आणि 'अनिल' यांसारखे फसवे शब्द जोडीने लिहून पाठ करा.

टीईटी (TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जाणारे १५ अत्यंत महत्त्वाचे समानार्थी शब्द आणि त्यांच्या शॉर्ट ट्रिक्स खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'अरण्य' या शब्दाला समानार्थी नसलेला शब्द कोणता? (१) कानन (२) विपिन (३) अटवी (४) अर्णव

·         उत्तर: (४) अर्णव

·         💡 ट्रिक: कानन, विपिन आणि अटवी हे सर्व 'जंगलाचे' (अरण्याचे) समानार्थी शब्द आहेत. मात्र 'अर्णव' म्हणजे 'समुद्र'.

२. 'वारा' या शब्दाचा अचूक समानार्थी शब्द ओळखा. (१) अनल (२) अनिल (३) सलील (४) जल

·         उत्तर: (२) अनिल

·         💡 ट्रिक (अत्यंत महत्त्वाची): परीक्षेत नेहमी गोंधळ उडतो. अ'नि'ल = वारा आणि अ'न'ल = अग्नी/विस्तव. हे पक्के लक्षात ठेवा!

३. 'सूर्य' या शब्दाचा समानार्थी शब्द ओळखा. (१) सुधाकर (२) दिनकर (३) रजनीकांत (४) शशांक

·         उत्तर: (२) दिनकर

·         💡 ट्रिक: जो 'दिवस' (दिन) करतो तो दिनकर (सूर्य). (सुधाकर, रजनीकांत, शशांक हे सर्व 'चंद्राचे' समानार्थी शब्द आहेत).

४. 'पाणी' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (१) तोय (२) समीर (३) पावक (४) गिरी

·         उत्तर: (१) तोय

·         💡 ट्रिक: पाण्याचे मुख्य समानार्थी शब्द: जल, नीर, तोय, उदक, पय, सलील. (समीर = वारा, पावक = अग्नी, गिरी = पर्वत).

५. 'मृगेंद्र' हा खालीलपैकी कोणाचा समानार्थी शब्द आहे? (१) हरीण (२) सिंह (३) वाघ (४) हत्ती

·         उत्तर: (२) सिंह

·         💡 ट्रिक: 'मृग' म्हणजे प्राणी आणि 'इंद्र' म्हणजे राजा. प्राण्यांचा राजा म्हणजेच सिंह (वनराज, केसरी, पंचानन).

६. 'पृथ्वी' या शब्दाला समानार्थी नसलेला शब्द ओळखा. (१) वसुंधरा (२) क्षिती (३) मही (४) सरिता

·         उत्तर: (४) सरिता

·         💡 ट्रिक: वसुंधरा, क्षिती, मही हे पृथ्वीचे नाव आहेत. पण 'सरिता' म्हणजे नदी!

७. 'डोळा' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (१) वक्ष (२) भाल (३) चक्षू (४) पद

·         उत्तर: (३) चक्षू

·         💡 ट्रिक: डोळ्याचे समानार्थी शब्द: नेत्र, नयन, लोचन, चक्षू, अक्ष. (भाल म्हणजे कपाळ आणि पद म्हणजे पाय).

८. 'नवरा' या शब्दाचा समानार्थी शब्द ओळखा. (१) भ्राता (२) कांत (३) तात (४) सुत

·         उत्तर: (२) कांत

·         💡 ट्रिक: नवऱ्याचे समानार्थी शब्द: पती, नाथ, भ्रतार, कांत. (भ्राता = भाऊ, तात = वडील, सुत = मुलगा).

९. 'अमृत' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (१) पीयूष (२) गरळ (३) हलाहल (४) विष

·         उत्तर: (१) पीयूष

·         💡 ट्रिक: 'पीयूष' आणि 'सुधा' म्हणजे अमृत. (गरळ आणि हलाहल म्हणजे विष).

१०. 'कमळ' या शब्दाचा समानार्थी शब्द ओळखा. (१) अचल (२) अब्ज (३) अलि (४) भृंग

·         उत्तर: (२) अब्ज

·         💡 ट्रिक: कमळाचे समानार्थी शब्द: पंकज, सरोज, राजीव, पद्म, नलिनी आणि अब्ज. (अलि आणि भृंग म्हणजे भुंगा).

११. 'आकाश' या शब्दाला समानार्थी नसलेला शब्द ओळखा. (१) व्योम (२) अंबर (३) ख (४) भू

·         उत्तर: (४) भू

·         💡 ट्रिक: व्योम, अंबर, गगन, अंतराळ आणि 'ख' म्हणजे आकाश. 'भू' म्हणजे जमीन/पृथ्वी.

१२. 'तलाव' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (१) कासार (२) खग (३) नग (४) वारू

·         उत्तर: (१) कासार

·         💡 ट्रिक: तलावाला 'कासार' किंवा 'तडाग' म्हणतात. (खग = पक्षी, नग = पर्वत, वारू = घोडा).

१३. 'अहंकार' या शब्दाचा समानार्थी शब्द ओळखा. (१) गर्व (२) हर्ष (३) खेद (४) राग

·         उत्तर: (१) गर्व

·         💡 ट्रिक: अहंकार म्हणजेच गर्व, ताठा, घमेंड किंवा दर्प.

१४. 'समुद्र' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (१) सरिता (२) रत्नाकर (३) नीर (४) तटिनी

·         उत्तर: (२) रत्नाकर

·         💡 ट्रिक: समुद्राच्या तळाशी रत्ने असतात, म्हणून त्याला 'रत्नाकर' म्हणतात. (सिंधू, सागर, पयोधी, अर्णव ही त्याची इतर नावे).

१५. 'पर्वत' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (१) अद्रि (२) अही (३) अर्णव (४) अनिल

·         उत्तर: (१) अद्रि

·         💡 ट्रिक: पर्वताचे समानार्थी शब्द: गिरी, अचल, शैल, नग, अद्रि. ('अही' म्हणजे साप).

सुपर ट्रिक: शुद्ध शब्द कसे ओळखायचे?

१. 'इक' प्रत्यय: सामाजिक, ऐतिहासिक, साहित्यिक या शब्दांच्या शेवटी 'इक' प्रत्यय येतो, तिथे नेहमी पहिली वेलांटी (ऱ्हस्व) असते. (उदा. साहित्यिक). 

२. 'ती' आणि 'णी': मराठीत शेवटी येणारी 'ती' आणि 'णी' शक्यतो नेहमी दुसरी (दीर्घ) असते. (उदा. माहिती, पाणी, कहाणी). ३. जोडाक्षरे: काही शब्दांमध्ये दोन समान व्यंजने एकत्र येतात, तिथे लक्ष ठेवा. (उदा. महत्त्व, उज्ज्वल).

टीईटी (TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार (Most Repeated) विचारले जाणारे १५ अत्यंत महत्त्वाचे शुद्ध शब्दांचे सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत. हे शब्द असेच्या असे पाठ करून ठेवा:

१. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) आशिर्वाद (२) आशिरवाद (३) आशीर्वाद (४) आशिर्वाद्

·         उत्तर: (३) आशीर्वाद

·         💡 ट्रिक: या शब्दात 'श' ला नेहमी 'दुसरी' वेलांटी असते आणि रफार 'वा' वर असतो. (हा प्रश्न परीक्षेत सर्वाधिक वेळा विचारला गेला आहे!)

२. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) उज्वल (२) उज्ज्वल (३) उज्ववल (४) ऊज्ज्वल

·         उत्तर: (२) उज्ज्वल

·         💡 ट्रिक: या शब्दात सलग दोन 'ज' अर्धे येऊन ते 'व' ला जोडले जातात. (उ + ज् + ज् + व + ल = उज्ज्वल).

३. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा. (१) महत्व (२) महत्त्व (३) महात्व (४) महत्त्त्व

·         उत्तर: (२) महत्त्व

·         💡 ट्रिक: या शब्दात दोन 'त' एकत्र येऊन 'व' ला जोडले जातात (त् + त् + व). त्यामुळे नुसते 'महत्व' लिहिणे चुकीचे आहे.

४. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) शारीरीक (२) शारिरीक (३) शारीरिक (४) शारीरक

·         उत्तर: (३) शारीरिक

·         💡 ट्रिक: पहिला 'री' दुसरा (दीर्घ) असतो आणि दुसरा 'रि' पहिला (ऱ्हस्व) असतो. (शारी + रिक).

५. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) परिक्षा (२) परीक्षा (३) परीक्शा (४) पारीक्षा

·         उत्तर: (२) परीक्षा

·         💡 ट्रिक: 'र' ला नेहमी 'दुसरी' (दीर्घ) वेलांटी असते.

६. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा. (१) साहीत्यिक (२) साहित्यीक (३) साहित्यिक (४) साहीत्यीक

·         उत्तर: (३) साहित्यिक

·         💡 ट्रिक: शेवटी 'इक' प्रत्यय आल्यामुळे 'यि' ला पहिली (ऱ्हस्व) वेलांटी येते.

७. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) क्रिडांगण (२) क्रीडांगण (३) क्रिडागन (४) क्रीडांगान

·         उत्तर: (२) क्रीडांगण

·         💡 ट्रिक: खेळ या अर्थाने येणाऱ्या 'क्रीडा' या शब्दात 'क' ला नेहमी 'दुसरी' वेलांटी असते.

८. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) हळुहळु (२) हळुहळू (३) हळूहळू (४) हलूहलू

·         उत्तर: (३) हळूहळू

·         💡 ट्रिक: अशा 'पुनरावृत्त' (दोनदा येणाऱ्या) शब्दांत 'ळू' ला नेहमी दुसरा उकार (दीर्घ) असतो.

९. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा. (१) अध्यात्मिक (२) आध्यात्मीक (३) आध्यात्मिक (४) अध्यात्मीक

·         उत्तर: (३) आध्यात्मिक

·         💡 ट्रिक: 'अध्यात्म + इक' असा शब्द बनताना सुरुवातीच्या 'अ' चा 'आ' होतो. (आणि शेवटी 'मि' ला पहिली वेलांटी).

१०. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) माहीती (२) माहीत (३) महीती (४) माहिती

·         उत्तर: (४) माहिती

·         💡 ट्रिक: 'हि' ला पहिली वेलांटी आणि 'ती' ला दुसरी वेलांटी असते. (माहीती हे चुकीचे आहे).

११. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) प्रतिकुल (२) प्रतिकूल (३) प्रतीकूल (४) प्रतीकुल

·         उत्तर: (२) प्रतिकूल

·         💡 ट्रिक: 'प्रति' या उपसर्गात 'त' ला पहिली वेलांटी असते आणि 'कूल' मध्ये 'क' ला दुसरा उकार असतो.

१२. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा. (१) दिपावली (२) दिपावळी (३) दीपावली (४) दिपावाली

·         उत्तर: (३) दीपावली

·         💡 ट्रिक: 'दीप' या संस्कृत शब्दात 'द' ला 'दुसरी' वेलांटी असते, त्यामुळे दीपावली हा शब्द शुद्ध आहे.

१३. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) पुनर्विचार (२) पुनरविचार (३) पुणर्विचार (४) पुन्र्विचार

·         उत्तर: (१) पुनर्विचार

·         💡 ट्रिक: उच्चार करताना 'न' नंतर 'र' चा उच्चार होतो, त्यामुळे रफार त्याच्या पुढच्या अक्षरावर म्हणजेच 'वि' वर जातो.

१४. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द कोणता? (१) चिरंजीव (२) चीरंजीव (३) चिरंजीवी (४) चीरंजीवी

·         उत्तर: (१) चिरंजीव

·         💡 ट्रिक: 'च' ला पहिली (ऱ्हस्व) वेलांटी आणि 'जी' ला दुसरी (दीर्घ) वेलांटी असते.

१५. पुढीलपैकी शुद्ध शब्द ओळखा. (१) निरमळ (२) नीर्मळ (३) निर्मळ (४) नीरमळ

·         उत्तर: (३) निर्मळ

·         💡 ट्रिक: 'नि' या उपसर्गाला नेहमी पहिली (ऱ्हस्व) वेलांटी असते आणि 'र' चा उच्चार म च्या आधी होत असल्याने 'म' वर रफार येतो.

सुपर मास्टर ट्रिक: उपमेय आणि उपमान सेकंदात कसे ओळखायचे?

अलंकाराचा कोणताही प्रश्न सोडवताना मनात फक्त दोन प्रश्न विचारायचे: १. वाक्यात नक्की कशाबद्दल बोलत आहेत? (जी वस्तू समोर हजर आहे): ते असते उपमेय. २. त्या वस्तूची तुलना कोणत्या दुसऱ्या प्रसिद्ध गोष्टीशी केली आहे?: ते असते उपमान.

·         उदा. 'त्याचे अक्षर मोत्यासारखे आहे.'

o    कशाबद्दल बोलतोय? -> अक्षराबद्दल (उपमेय)

o    कशाशी तुलना केली? -> मोत्याशी (उपमान)

याच सोप्या ट्रिकचा वापर करून, परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे १५ अत्यंत महत्त्वाचे सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'मुंबईची घरे अलूच्या पानासारखी लहान आहेत.' या वाक्यातील 'उपमेय' ओळखा. (१) अलूचे पान (२) घरे (३) मुंबई (४) लहान

·         उत्तर: (२) घरे

·         💡 ट्रिक: इथे मुख्य बोलणे 'घरांबद्दल' चालू आहे, म्हणून घरे हे उपमेय आहे. (अलूचे पान हे 'उपमान' आहे).

२. 'हा आंबा म्हणजे जणू साखरच!' या वाक्यातील 'उपमान' कोणते? (१) आंबा (२) साखर (३) जणू (४) गोड

·         उत्तर: (२) साखर

·         💡 ट्रिक: आंब्याची तुलना 'साखरेसोबत' केली आहे. ज्याच्याशी तुलना करतात ते 'उपमान' असते.

३. 'तिचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे.' या वाक्यातील 'उपमेय' कोणते? (१) मुख (२) चंद्र (३) सुंदर (४) सारखे

·         उत्तर: (१) मुख

·         💡 ट्रिक: मुलीच्या 'मुखाचे' (चेहऱ्याचे) वर्णन करायचे आहे, म्हणून मुख हे उपमेय आहे.

४. 'डोळे हे जुलमी गडे, रोखून पाहू नका.' या वाक्यातील 'उपमेय' ओळखा. (१) गडे (२) जुलमी (३) डोळे (४) रोखून

·         उत्तर: (३) डोळे

·         💡 ट्रिक: वाक्यात 'डोळ्यांचे' वर्णन चालू आहे, म्हणून डोळे हे उपमेय आहे.

Shubham कडे 'गड्या, आपला गाव म्हणजे जणू स्वर्गच!' या वाक्यातील 'उपमान' कोणते? (१) गाव (२) स्वर्ग (३) जणू (४) आपला

·         उत्तर: (२) स्वर्ग

·         💡 ट्रिक: गावाची तुलना 'स्वर्गाशी' केली आहे, म्हणून स्वर्ग हे उपमान आहे.

६. 'त्याचे अक्षर मोत्यासारखे सुंदर दिसते.' या वाक्यातील 'समान धर्म' (Common Quality) कोणता? (१) अक्षर (२) मोती (३) सुंदर (४) दिसते

·         उत्तर: (३) सुंदर

·         💡 ट्रिक: अक्षर आणि मोती या दोघांमध्ये असणारा सारखा गुण म्हणजे 'सुंदरता'. या सारख्या गुणालाच व्याकरणात 'समान धर्म' म्हणतात.

७. 'ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे रूपच!' या वाक्यातील 'उपमेय' कोणते? (१) गुलाबी उषा (२) परमेश्वर (३) रूप (४) यापैकी नाही

·         उत्तर: (१) गुलाबी उषा

·         💡 ट्रिक: सकाळी पडणाऱ्या कोवळ्या उन्हाचे (गुलाबी उषेचे) वर्णन करायचे आहे, म्हणून ते उपमेय आहे.

८. 'कर्णासारखा दानी मनुष्य मिळणे कठीण.' या वाक्यातील 'उपमान' कोणते? (१) दानी (२) मनुष्य (३) कर्ण (४) कठीण

·         उत्तर: (३) कर्ण

·         💡 ट्रिक: माणसाची तुलना दातृत्वासाठी प्रसिद्ध असलेल्या 'कर्णाशी' केली आहे, म्हणून कर्ण हे उपमान आहे.

९. 'तिचे बोलणे अमृतासारखे गोड आहे.' या वाक्यातील साम्यवाचक शब्द कोणता? (१) बोलणे (२) अमृत (३) सारखे (४) गोड

·         उत्तर: (३) सारखे

·         💡 ट्रिक: दोन वस्तूंमधील तुलना दाखवण्यासाठी जो शब्द वापरतात (उदा. सारखे, जणू, सम, सदृश, प्रमाणे), त्याला 'साम्यवाचक शब्द' म्हणतात.

१०. 'हे हृदय कशाचे, केवळ कमळ उमललेले!' या वाक्यातील 'उपमान' ओळखा. (१) हृदय (२) कमळ (३) उमललेले (४) कशाचे

·         उत्तर: (२) कमळ

·         💡 ट्रिक: हृदयाची तुलना 'कमळाशी' केली आहे, म्हणून कमळ हे उपमान आहे.

११. 'विद्येसारखा सखा दुसरा नाही.' या वाक्यातील 'उपमेय' कोणते? (१) विद्या (२) सखा (३) दुसरा (४) सारखा

·         उत्तर: (१) विद्या

·         💡 ट्रिक: इथे 'विद्येचे' महत्त्व सांगितले आहे, म्हणून विद्या हे उपमेय आहे.

१२. 'वाघासारखा शूर तानाजी लढत राहिला.' या वाक्यातील 'उपमान' कोणते? (१) वाघ (२) शूर (३) तानाजी (४) लढत

·         उत्तर: (१) वाघ

·         💡 ट्रिक: तानाजी मालुसरे यांची तुलना 'वाघाशी' केली आहे, म्हणून वाघ हे उपमान आहे.

१३. 'तिचे पाय लोण्यासारखे मऊ आहेत.' या वाक्यातील 'उपमेय' कोणते? (१) पाय (२) लोणी (३) मऊ (४) सारखे

·         उत्तर: (१) पाय

·         💡 ट्रिक: पायांचे वर्णन करायचे आहे, म्हणून पाय हे उपमेय आहे.

१४. 'मेघासारखा प्रचंड आवाज झाला.' या वाक्यातील 'उपमान' ओळखा. (१) मेघ (२) प्रचंड (३) आवाज (४) झाला

·         उत्तर: (१) मेघ

·         💡 ट्रिक: आवाजाची तुलना 'मेघाशी' (ढगाशी) केली आहे, म्हणून मेघ हे उपमान आहे.

१५. 'संत मने मऊ मेणाहूनि.' या वाक्यातील 'उपमेय' कोणते? (१) संत मने (२) मऊ (३) मेण (४) हुनि

·         उत्तर: (१) संत मने

·         💡 ट्रिक: संतांच्या मनाचे वर्णन केले आहे, म्हणून 'संत मने' हे उपमेय आहे आणि 'मेण' हे उपमान आहे.

विभक्ती ओळखण्याची 'सुपर मास्टर ट्रिक' (हा तक्ता डोक्यात ठेवा):

·         प्रथमा: प्रत्यय नसतो (उदा. आंबा) कारकार्थ: कर्ता / कर्म

·         द्वितीया: स, ला, ते, ना (उदा. रामाला) कारकार्थ: कर्म (फक्त कर्माला प्रत्यय असेल तरच)

·         तृतीया: ने, ए, शी, नी (उदा. चाकूने) कारकार्थ: करण (साधन/माध्यम)

·         चतुर्थी: स, ला, ते, ना (उदा. भिकाऱ्याला)  कारकार्थ: संप्रदान (देणे, भेटणे किंवा हेतू)

·         पंचमी: ऊन, हून (उदा. गावाहून)  कारकार्थ: अपादान (दुरावा किंवा तुलना)

·         षष्ठी: चा, ची, चे, च्या (उदा. रामाचा)  कारकार्थ: संबंध

·         सप्तमी: त, ई, आ (उदा. घरात, सकाळी) कारकार्थ: अधिकरण (स्थळ किंवा वेळ)

·         संबोधन: नो (उदा. मुलांनो) कारकार्थ: हाक मारणे

तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे, परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे १५ अत्यंत महत्त्वाचे सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत. यात मी अधोरेखित शब्दाला ठळक (Bold) केले आहे आणि कंसातही लिहिले आहे जेणेकरून समजायला सोपे जाईल:

१. 'रामाने चाकूने सफरचंद कापले.' या वाक्यातील चाकूने (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) द्वितीया (२) तृतीया (३) चतुर्थी (४) प्रथमा

·         उत्तर: (२) तृतीया

·         💡 ट्रिक: शब्दाच्या शेवटी 'ने' प्रत्यय लागला आहे (चाकू + ने). चाकू हे कापण्याचे 'साधन' आहे, म्हणून ही तृतीया विभक्ती आहे.

२. 'आजी आज गावाहून परत आली.' या वाक्यातील गावाहून (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) पंचमी (२) सप्तमी (३) षष्ठी (४) द्वितीया

·         उत्तर: (१) पंचमी

·         💡 ट्रिक: शब्दाच्या शेवटी 'हून' प्रत्यय लागला आहे (गावा + हून). गावातून येताना दुरावा दाखवला आहे, म्हणून ही पंचमी विभक्ती आहे.

३. 'पक्षी झाडावर बसला आहे.' या वाक्यातील झाडावर (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) द्वितीया (२) पंचमी (३) सप्तमी (४) प्रथमा

·         उत्तर: (३) सप्तमी

·         💡 ट्रिक: 'वर' हा शब्दयोगी अव्यय 'झाडात' या अर्थाने स्थळ (Location) दाखवतो. व्याकरणात स्थळ किंवा वेळ दाखवणाऱ्या शब्दांची विभक्ती सप्तमी मानली जाते.

४. 'गुरुजींनी विद्यार्थ्याला बक्षीस दिले.' या वाक्यातील विद्यार्थ्याला (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) द्वितीया (२) तृतीया (३) चतुर्थी (४) सप्तमी

·         उत्तर: (३) चतुर्थी

·         💡 ट्रिक (फसवा प्रश्न): इथे 'ला' प्रत्यय आहे. जेव्हा वाक्यात 'देण्याची' किंवा 'दानाचा' संबंध येतो, तेव्हा 'ला' प्रत्यय असणाऱ्या शब्दाची विभक्ती द्वितीया नसून चतुर्थी असते (कारकार्थ: संप्रदान).

५. 'रामाने रावणास मारले.' या वाक्यातील रावणास (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) द्वितीया (२) चतुर्थी (३) प्रथमा (४) तृतीया

·         उत्तर: (१) द्वितीया

·         💡 ट्रिक: इथे 'रावणास' हे वाक्याचे कर्म आहे आणि त्याला 'स' प्रत्यय लागला आहे. कर्माला प्रत्यय लागल्यामुळे ही द्वितीया विभक्ती आहे.

६. 'हा माझ्या मित्राचा बंगला आहे.' या वाक्यातील मित्राचा (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती सांगा.

(१) सप्तमी (२) षष्ठी (३) पंचमी (४) तृतीया

·         उत्तर: (२) षष्ठी

·         💡 ट्रिक: शब्दाच्या शेवटी 'चा' प्रत्यय लागला आहे (मित्रा + चा). हा मालकी हक्क किंवा 'संबंध' दाखवतो, म्हणून ही षष्ठी विभक्ती आहे.

७. 'मुलांनो, नीट ओळीत उभे राहा!' या वाक्यातील मुलांनो (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) प्रथमा (२) सप्तमी (३) संबोधन (४) तृतीया

·         उत्तर: (३) संबोधन

·         💡 ट्रिक: जेव्हा वाक्यात अनेक लोकांना उद्देशून 'हाक' मारली जाते आणि शेवटी 'नो' प्रत्यय येतो, तेव्हा ती संबोधन विभक्ती असते.

८. 'सचिनने सुंदर शतक ठोकले.' या वाक्यातील शतक (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) प्रथमा (२) द्वितीया (३) तृतीया (४) चतुर्थी

·         उत्तर: (१) प्रथमा

·         💡 ट्रिक: हा हुबेहूब तुमच्या मूळ प्रश्नासारखा प्रश्न आहे. 'शतक' हे वाक्याचे कर्म आहे, पण त्याला कोणताही प्रत्यय लागलेला नाही, म्हणून याची विभक्ती प्रथमा आहे.

९. 'तो दररोज सकाळी अभ्यासाला बसतो.' या वाक्यातील सकाळी (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) प्रथमा (२) द्वितीया (३) सप्तमी (४) पंचमी

·         उत्तर: (३) सप्तमी

·         💡 ट्रिक: 'सकाळी' हा शब्द क्रिया घडण्याची 'वेळ' (Time) दाखवतो. वेळ आणि स्थळ दर्शवणाऱ्या शब्दांची विभक्ती नेहमी सप्तमी असते (कारकार्थ: अधिकरण).

१०. 'भीतीने त्याचा चेहरा पांढरा पडला.' या वाक्यातील चेहरा (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) प्रथमा (२) द्वितीया (३) तृतीया (४) षष्ठी

·         उत्तर: (१) प्रथमा

·         💡 ट्रिक: वाक्यात पांढरा पडणारा काय? चेहरा (हा वाक्याचा कर्ता आहे). कर्त्याला कोणताही प्रत्यय नाही, म्हणून ही प्रथमा विभक्ती आहे.

११. 'आई सुरीने भाजी कापते.' या वाक्यातील सुरीने (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) प्रथमा (२) तृतीया (३) चतुर्थी (४) द्वितीया

·         उत्तर: (२) तृतीया

·         💡 ट्रिक: भाजी कापण्याचे साधन 'सुरी' आहे आणि त्याला 'ने' प्रत्यय लागला आहे, म्हणून ही तृतीया विभक्ती आहे.

१२. 'प्रकाशासाठी आपण दिवे लावतो.' या वाक्यातील दिवे (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) प्रथमा (२) द्वितीया (३) चतुर्थी (४) सप्तमी

·         उत्तर: (१) प्रथमा

·         💡 ट्रिक: 'दिवे' हे वाक्यातील कर्म आहे, पण त्याला कोणताही प्रत्यय जोडलेला नाही. प्रत्यय नसलेले कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते.

१३. 'तो घरात खेळत आहे.' या वाक्यातील घरात (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) पंचमी (२) षष्ठी (३) सप्तमी (४) तृतीया

·         उत्तर: (३) सप्तमी

·         💡 ट्रिक: शब्दाच्या शेवटी 'त' प्रत्यय लागला आहे (घरा + त). हा स्थळ दाखवतो, म्हणून ही सप्तमी विभक्ती आहे.

१४. 'ताजमहालची वास्तू अतिशय सुंदर आहे.' या वाक्यातील ताजमहालची (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती कोणती?

(१) प्रथमा (२) द्वितीया (३) षष्ठी (४) पंचमी

·         उत्तर: (३) षष्ठी

·         💡 ट्रिक: शब्दाच्या शेवटी 'ची' प्रत्यय लागला आहे (ताजमहाल + ची), जो वास्तूचा संबंध दाखवतो. त्यामुळे ही षष्ठी विभक्ती आहे.

१५. 'ज्ञानेश्वरांनी लोकांसाठी पसायदान मागितले.' या वाक्यातील लोकांसाठी (अधोरेखित) शब्दाची विभक्ती ओळखा.

(१) द्वितीया (२) तृतीया (३) चतुर्थी (४) सप्तमी

·         उत्तर: (३) चतुर्थी

·         💡 ट्रिक: जेव्हा शब्दाला 'साठी', 'करिता' (हेतू दाखवणारे शब्द) जोडलेले असतात, तेव्हा त्यांची विभक्ती नेहमी चतुर्थी मानली जाते.

 

 

मराठी विभक्ती विभक्ती  शिकवणी

विभक्ती	एकवचन	अनेकवचन	कारकार्थ
प्रथमा	-	-	कर्ता (Subject)
द्वितीया	स, ला, ते	स, ला, ना, ते	कर्म (Object)
तृतीया	ने, ए, शी	नी, ही, ई, शी	करण (Instrument)
चतुर्थी	स, ला, ते	स, ला, ना, ते	संप्रदान (Dative)
पंचमी	ऊन, हून	ऊन, हून	अपादान (Ablative)
षष्ठी	चा, ची, चे	चे, च्या, ची	संबंध (Genitive)
सप्तमी	त, ई, आ	त, ई, आ	अधिकरण (Locative)
संबोधन	-	नो	हाक (Vocative)

replay

 

                                                                          

सुपर मास्टर ट्रिक: वाक्यातील 'कर्म' सेकंदात कसे ओळखायचे?

कोणत्याही वाक्यात कर्म शोधण्यासाठी फक्त २ सोप्या पायऱ्या वापरायच्या: 

१. वाक्यातील क्रियापद (शेवटचा शब्द) पकडा.  

२. त्या क्रियापदाला "काय?" किंवा "क्रिया कोणावर घडली?" असा प्रश्न विचारा. जे उत्तर मिळेल, तेच तुमचे 'कर्म'! (उदा. 'रामाने आंबा खाल्ला.' खाल्ला हे क्रियापद. काय खाल्ला? -> आंबा. आंबा हे कर्म आहे.) अपवाद (लक्षात ठेवा): जर क्रिया कर्त्यावरच थांबत असेल (उदा. तो पडला, ती हसली), तर त्या वाक्यात कर्म नसते (ती अकर्मक वाक्ये असतात).

याच सुपर ट्रिकचा वापर करून, परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे १५ अत्यंत महत्त्वाचे सराव प्रश्न खालीलप्रमाणे आहेत:

१. 'शिपायाने शाळेची मोठी घंटा जोराने वाजवली.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) शिपाई (२) शाळा (३) घंटा (४) जोराने

·         उत्तर: (३) घंटा

·         💡 ट्रिक: वाजवणारा कोण? शिपाई (कर्ता). शिपायाने काय वाजवली? -> घंटा.

२. 'आजीने नातवासाठी छानशी स्वेटर विणली.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) आजी (२) नातू (३) छानशी (४) स्वेटर

·         उत्तर: (४) स्वेटर

·         💡 ट्रिक: विणणारी आजी (कर्ता). आजीने काय विणले? -> स्वेटर.

३. 'सुतारकाकांनी लाकडाची सुंदर खुर्ची बनवली.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) सुतारकाका (२) लाकूड (३) खुर्ची (४) सुंदर

·         उत्तर: (३) खुर्ची

·         💡 ट्रिक: बनवणारे सुतारकाका (कर्ता). काय बनवली? -> खुर्ची.

४. 'पोलिसांनी चोराला भररस्त्यात पकडले.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) पोलीस (२) भररस्त्यात (३) पकडले (४) चोराला

·         उत्तर: (४) चोराला

·         💡 ट्रिक: पकडणारे कोण? पोलीस (कर्ता). पकडण्याची 'क्रिया कोणावर घडली?' -> चोरावर. जेव्हा एखादी सजीव व्यक्ती कर्म असते, तेव्हा 'कोणावर घडली' हा प्रश्न विचारावा.

५. 'शेतकऱ्याने आपल्या शेतात नवीन पीक लावले.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) शेतकरी (२) शेत (३) पीक (४) नवीन

·         उत्तर: (३) पीक

·         💡 ट्रिक: लावणारा शेतकरी (कर्ता). काय लावले? -> पीक. ('नवीन' हे पिकाचे विशेषण आहे).

६. 'राधाने शाळेच्या स्नेहसंमेलनात सुरेल गाणे गायले.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) राधा (२) स्नेहसंमेलन (३) शाळा (४) गाणे

·         उत्तर: (४) गाणे

·         💡 ट्रिक: गाणारी राधा. काय गायले? -> गाणे.

७. 'बाबांनी दुकानातून ताजी फळे आणली.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) बाबा (२) दुकान (३) ताजी (४) फळे

·         उत्तर: (४) फळे

·         💡 ट्रिक: आणणारे बाबा. काय आणली? -> फळे.

८. 'मांजरीने रात्रीच्या अंधारात उंदीर पकडला.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) मांजर (२) रात्र (३) अंधार (४) उंदीर

·         उत्तर: (४) उंदीर

·         💡 ट्रिक: पकडणारी मांजर. पकडण्याची क्रिया कोणावर घडली? -> उंदरावर.

९. 'रोहनने बागेत गुलाबाचे रोपटे लावले.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) रोहन (२) बाग (३) गुलाब (४) रोपटे

·         उत्तर: (४) रोपटे

·         💡 ट्रिक: लावणारा रोहन. काय लावले? -> रोपटे.

१०. 'शिक्षकांनी फळ्यावर अवघड गणित सोडवले.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) शिक्षक (२) फळा (३) अवघड (४) गणित

·         उत्तर: (४) गणित

·         💡 ट्रिक: सोडवणारे शिक्षक. काय सोडवले? -> गणित. (हा प्रश्न हुबेहूब तुमच्या मूळ प्रश्नासारखाच आहे).

११. 'मुलांनी मैदानावर नवीन खेळ सुरू केला.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) मुले (२) मैदान (३) खेळ (४) नवीन

·         उत्तर: (३) खेळ

·         💡 ट्रिक: सुरू करणारे कोण? मुले. काय सुरू केला? -> खेळ.

१२. 'पावसाने संपूर्ण गावाला झोडपून काढले.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) पाऊस (२) गावाला (३) संपूर्ण (४) झोडपले

·         उत्तर: (२) गावाला

·         💡 ट्रिक: झोडपणारा पाऊस (कर्ता). झोडपण्याची क्रिया कोणावर घडली? -> गावावर.

१३. 'ताईने अंगणात सुंदर रांगोळी काढली.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) ताई (२) अंगण (३) रांगोळी (४) सुंदर

·         उत्तर: (३) रांगोळी

·         💡 ट्रिक: काढणारी ताई. काय काढली? -> रांगोळी.

१४. 'छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अनेक किल्ले जिंकले.' या वाक्यातील कर्म कोणते? (१) छत्रपती शिवाजी महाराज (२) अनेक (३) किल्ले (४) जिंकले

·         उत्तर: (३) किल्ले

·         💡 ट्रिक: जिंकणारे कोण? महाराज. काय जिंकले? -> किल्ले.

१५. 'गायीने गोठ्यात मऊ चारा खाल्ला.' या वाक्यातील कर्म ओळखा. (१) गाय (२) गोठा (३) मऊ (४) चारा

·         उत्तर: (४) चारा

·         💡 ट्रिक: खाणारी कोण? गाय. गायीने काय खाल्ले? -> चारा.