नैसर्गिक शिक्षणाचे अध्यापनशास्त्र: विद्यार्थी एक शास्त्रज्ञ म्हणून

हा स्रोत शिक्षणाच्या मूलभूत तत्त्वांवर केंद्रित आहे, ज्यात प्रामुख्याने शिक्षण ही मानवाची नैसर्गिक उर्मी (Natural Instinct) आहे की शिक्षक शिकवतात म्हणून ते घडते, या प्रश्नाची चर्चा करण्यात आली आहे.

माझ्या मते, शिक्षण ही उपजत वृत्ती असून मूल जन्मतःच एक शास्त्रज्ञ असते, जे निरीक्षण, अनुकरण आणि प्रयत्न-त्रुटी (Trial and Error) या तीन गोष्टींनी आपोआप शिकते. पारंपारिक समजुतीनुसार विद्यार्थी म्हणजे कोरी पाटी किंवा रिकामी घागर नसून, शिक्षक हे शेतकऱ्यासारखे असले पाहिजेत जे ज्ञान भरण्याऐवजी शिकण्यासाठी अनुकूल वातावरण (Facilitating) तयार करतात. लेखकाने स्पष्ट केले आहे की शिक्षण म्हणजे केवळ माहितीचे संक्रमण नसून, ती विद्यार्थ्याच्या आत घडणारी एक अंतर्गत प्रक्रिया (Internal Process) आहे, जी ज्ञानरचनावादाच्या (Constructivism) सिद्धांतावर आधारित आहे.

विद्यार्थ्यांमधील नैसर्गिक शिकण्याची उपजत वृत्ती आणि शिक्षकाची भूमिका कशी असावी?

दिलेल्या स्रोतांच्या आधारे, विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेबद्दल आणि शिक्षकाच्या बदलत्या भूमिकेबद्दल खालीलप्रमाणे सविस्तर विश्लेषण करता येईल:

विद्यार्थ्यांची नैसर्गिक शिकण्याची वृत्ती (Nature of Learning):

विद्यार्थ्यांमध्ये शिकणे ही एक नैसर्गिक उर्मी (Natural Instinct) आहे, ती बाहेरून लादलेली गोष्ट नाही. प्रत्येक मूल हे उपजतच एक शास्त्रज्ञ असते आणि त्याच्या मनात प्रचंड कुतूहल असते.

• स्वयं-अध्ययन प्रक्रिया: मूल चालायला किंवा बोलायला शिकते तेव्हा त्याला कोणीही व्याकरणाचे तास लावत नाही किंवा फळ्यावर नियम लिहून देत नाही, तरीही निरीक्षण (Observation), अनुकरण (Imitation) आणि प्रयत्न व चूक (Trial and Error) या तीन गोष्टींच्या माध्यमातून ते स्वतः शिकते.

• अंतर्गत प्रक्रिया: शिक्षण ही शिक्षकाच्या तोंडातून होणारी बडबड नसून ती विद्यार्थ्याच्या आत घडणारी एक अंतर्गत प्रक्रिया (Internal Process) आहे. शिक्षक केवळ माहिती देऊ शकतात, पण त्या माहितीचे ज्ञानात रूपांतर विद्यार्थ्याच्या मेंदूलाच करावे लागते.

• ऐतिहासिक पुरावा: शाळा आणि पुस्तके अस्तित्वात नसतानाही मानवाने अग्नीचा आणि चाकाचा शोध लावला, यावरून हे सिद्ध होते की शिकणे ही मानवाची उपजत वृत्ती आहे.

शिक्षकाची भूमिका (Role of the Teacher):

जर मुले स्वतः शिकतात, तर शिक्षकाची भूमिका काय असावी? स्रोतांनुसार, शिक्षकाचे काम केवळ माहिती देणे किंवा 'रिकाम्या घडा भरणे' हे नसून 'शिकण्यासाठी अनुकूल वातावरण' तयार करणे हे आहे.

१. सुविधादाता (Facilitator) म्हणून भूमिका: शिक्षकाने 'शिकवणे' (Teaching) आणि 'मदत करणे' (Facilitating) यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. शिक्षकाची भूमिका ही केवळ उत्तरे देण्याची नसून प्रश्न विचारण्याची आणि मुलांचे कुतूहल जागृत करण्याची असावी.

शेतकऱ्यासारखी भूमिका: स्रोतांमध्ये शिक्षकाला शेतकऱ्याची उपमा दिली आहे. ज्याप्रमाणे शेतकरी झाडाला ओढून मोठे करत नाही, तर केवळ माती तयार करतो, पाणी देतो आणि संरक्षण करतो, तसेच शिक्षकाने मुलांमधील उपजत ज्ञानरचनावादाला (Constructivism) वाव देण्यासाठी पोषक वातावरण निर्माण करायचे असते

बियाण्यातील (विद्यार्थ्यातील) जीवनी शक्तीच त्याला वाढवत असते.

अनावश्यक बनण्याची प्रक्रिया: खरा शिक्षक तोच असतो जो स्वतःला विद्यार्थ्यासाठी हळूहळू 'अनावश्यक' बनवतो

ज्या दिवशी विद्यार्थी स्वतःच्या बुद्धीने प्रश्न सोडवू लागतो, त्या दिवशी शिक्षक यशस्वी होतो

शिक्षकाचे काम केवळ पणतीला काडी लावून ठिणगी टाकण्याचे आहे, एकदा आग लागली की मूल स्वतः जग जिंकण्यास समर्थ असते.

थोडक्यात सांगायचे तर, शिक्षकाची भूमिका "मी शिकवतो" अशी नसून "मी मुलांना शिकते करतो" अशी असायला हवी.

रूपक (Analogy): ज्याप्रमाणे 'घोड्याला पाण्यापर्यंत नेता येते, पण पाणी त्याला स्वतःलाच प्यावे लागते,' त्याचप्रमाणे शिक्षक विद्यार्थ्याला ज्ञानाच्या स्रोतापर्यंत नेऊ शकतात, पण ते ज्ञान ग्रहण करण्याची प्रक्रिया विद्यार्थ्यालाच मनापासून करावी लागते

शिक्षकाची पारंपरिक भूमिका कोणती?

स्रोतांमध्ये दिलेल्या माहितीनुसार, शिक्षकाच्या पारंपरिक भूमिकेबद्दलचा आपला समज खालील प्रमुख मुद्द्यांवर आधारित आहे:

१. 'रिकामा घडा' भरणारा: पारंपरिक विचारसरणीनुसार विद्यार्थ्याला 'कोरी पाटी' किंवा 'रिकामा घडा' मानले जाते. या दृष्टिकोनातून शिक्षकाकडे 'ज्ञानाचा सागर' म्हणून पाहिले जाते आणि शिक्षकाचे मुख्य काम म्हणजे विद्यार्थ्याचा तो रिकामा घडा आपल्या ज्ञानाने भरणे हे असते.

२. माहितीचे संक्रमण करणारा (Transmitter of Information): पारंपरिक भूमिकेत 'शिक्षक बोलतो आणि मुले ऐकतात' या प्रक्रियेलाच शिक्षण मानले जाते. येथे शिक्षक सक्रिय असतो आणि विद्यार्थी निष्क्रिय श्रोता असतो. यालाच स्रोतांमध्ये 'माहितीचे संक्रमण' म्हटले आहे, जेथे केवळ एका बाजूने माहिती दिली जाते.

३. शिक्षकावर अवलंबून असलेले शिक्षण: "शिक्षक शिकवतात म्हणून मुले शिकतात" हा पारंपरिक भूमिकेचा गाभा आहे

या विचारानुसार, जर शिक्षकाने शिकवले नाही तर मुलांचे शिकणे शक्य नाही, असा एक भ्रम निर्माण झाला आहे

थोडक्यात सांगायचे तर, पारंपरिक भूमिकेत शिक्षकाला ज्ञान देणारा 'दाता' आणि विद्यार्थ्याला ते निमूटपणे स्वीकारणारा 'ग्राहक' मानले गेले आहे.

रूपक (Analogy): पारंपरिक भूमिकेतील शिक्षकाची तुलना 'पाण्याच्या टाकी'शी (Water Tank) करता येईल, जी खाली असलेल्या रिकाम्या बाटल्यांमध्ये (विद्यार्थ्यांमध्ये) नळाद्वारे पाणी भरण्याचे काम करते, जिथे बाटल्यांची भूमिका केवळ पाणी साठवून ठेवण्यापुरती मर्यादित असते.

शिकणे म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या आत काय?

स्रोतांमध्ये दिलेल्या माहितीनुसार, 'शिकणे' ही शिक्षकाच्या तोंडातून होणारी बडबड नसून ती पूर्णपणे विद्यार्थ्यांच्या आत घडणारी एक 'अंतर्गत प्रक्रिया' (Internal Process) आहे.

विद्यार्थ्यांच्या आत नक्की काय घडते, हे खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

१. माहितीचे ज्ञानात रूपांतर (Conversion of Information to Knowledge): शिक्षक बाहेरून केवळ माहिती देऊ शकतात, पण त्या माहितीवर प्रक्रिया करून त्याचे 'ज्ञानात रूपांतर' करण्याचे काम विद्यार्थ्याच्या स्वतःच्या मेंदूलाच करावे लागते. ही प्रक्रिया बाहेरील कोणतीही व्यक्ती करू शकत नाही.

२. अर्थ लावण्याची स्वतंत्र प्रक्रिया (Unique Meaning Making): स्रोतांमध्ये याला 'ज्ञानरचनावाद' (Constructivism) म्हटले आहे. ज्ञान ही कोणाकडून घेण्याची वस्तू नसून ती आतमध्ये 'निर्माण करण्याची प्रक्रिया' आहे. वर्गात ५० मुलांना शिक्षकाने एकच गोष्ट सांगितली, तरी प्रत्येकाच्या आत त्याचे ५० वेगवेगळे अर्थ तयार होतात. याचे कारण म्हणजे प्रत्येकाच्या आत चालणारी शिकण्याची प्रक्रिया आणि अर्थ लावण्याची पद्धत ही स्वतंत्र असते.

३. अंतर्गत तयारी आणि इच्छाशक्ती (Internal Readiness): शिकणे म्हणजे केवळ कानांनी ऐकणे नव्हे, तर 'मनापासून ग्रहण करणे' होय. जोपर्यंत विद्यार्थी आतून ज्ञान ग्रहण करण्यास तयार नसतो, तोपर्यंत बाहेरील सर्वोत्तम शिक्षकही त्याला काहीच शिकवू शकत नाही.

४. नैसर्गिक उर्मी आणि कुतूहल (Natural Instinct and Curiosity): विद्यार्थ्याच्या आत एक नैसर्गिक शास्त्रज्ञ दडलेला असतो. त्याच्या मनात सतत 'हे काय?', 'असं का?' असे प्रश्न आणि कुतूहल निर्माण होत असते. या कुतूहलापोटी निरीक्षण, अनुकरण आणि 'प्रयत्न व चूक' (Trial and Error) यांद्वारे विद्यार्थी आतून शिकत असतो .

रूपक (Analogy): विद्यार्थ्यांच्या आत घडणाऱ्या या प्रक्रियेला 'बियाण्याचे' उदाहरण देता येईल. ज्याप्रमाणे शेतकऱ्याने बाहेरून कितीही माती आणि पाणी दिले, तरी झाड बनवण्याचे काम बियाण्याच्या आत असलेली 'जीवनी शक्ती'च करते, त्याचप्रमाणे माहिती बाहेरून मिळाली तरी 'शिक्षण' ही विद्यार्थ्याच्या आतल्या शक्तीने घडवून आणलेली वाढ आहे.